Nhà đầu tư nước ngoài muốn mua phần vốn của công ty Việt Nam đứng tên trường mầm non thường phải làm thủ tục đăng ký góp vốn, mua phần vốn góp tại cơ quan đăng ký đầu tư trước khi công ty được ghi nhận thành viên mới, vì dịch vụ giáo dục thuộc nhóm ngành nhà đầu tư nước ngoài tiếp cận thị trường có điều kiện. Tiền phải đi qua tài khoản vốn đúng loại theo quy định ngoại hối. Và còn một câu hỏi lớn hơn thủ tục: sau giao dịch, trường có phải tuân theo khung riêng cho cơ sở giáo dục có vốn đầu tư nước ngoài hay không.
Bài viết cho quỹ đầu tư, family office, nhà đầu tư chiến lược nước ngoài và cả nhà đầu tư Việt Nam đầu tư qua một pháp nhân ở nước ngoài, vì trường hợp cuối cũng bị coi là nhà đầu tư nước ngoài. Văn bản dẫn là văn bản có hiệu lực tới thời điểm viết; điều kiện đầu tư nước ngoài trong giáo dục từng được sửa nhiều lần, nên các mức cụ thể phải tra bản hiện hành và hỏi cơ quan có thẩm quyền.
Ai bị coi là nhà đầu tư nước ngoài khi mua vào
Cá nhân quốc tịch nước ngoài và tổ chức thành lập ở nước ngoài. Đây là định nghĩa trực tiếp trong Luật Đầu tư 2020. Một family office đặt trụ sở ở nước ngoài, một quỹ thành lập theo pháp luật nước ngoài, một công ty mục đích đặc biệt ở trung tâm tài chính khu vực đều thuộc nhóm này, dù người đứng sau là người Việt.
Tổ chức kinh tế Việt Nam có vốn ngoại vượt ngưỡng. Theo Điều 23 Luật Đầu tư 2020, tổ chức kinh tế trong nước mà nhà đầu tư nước ngoài nắm giữ trên 50% vốn điều lệ phải đáp ứng điều kiện và làm thủ tục như nhà đầu tư nước ngoài khi đi góp vốn, mua phần vốn của tổ chức kinh tế khác. Một công ty con tại Việt Nam của tập đoàn nước ngoài mua trường vẫn đi đường này.
Người hai quốc tịch và Việt kiều. Người chỉ có quốc tịch Việt Nam dù sống ở nước ngoài là nhà đầu tư trong nước. Người có cả quốc tịch Việt Nam và quốc tịch nước ngoài là trường hợp cần hỏi riêng cách áp dụng, nên làm rõ với luật sư trước khi chọn tư cách đứng tên.
Đầu tư qua người đứng tên hộ không phải là lối tắt. Để một cá nhân Việt Nam đứng tên thay để tránh thủ tục là cấu trúc không được pháp luật bảo vệ: quyền của người bỏ tiền thật dựa trên một thoả thuận ngầm có thể không được công nhận khi tranh chấp, và nghĩa vụ kê khai chủ sở hữu hưởng lợi từ năm 2025 làm cấu trúc này càng khó giữ. Đây là điều không nên làm.
Khi nào phải đăng ký góp vốn trước
Điều 26 Luật Đầu tư 2020 yêu cầu nhà đầu tư nước ngoài làm thủ tục đăng ký góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp trước khi tổ chức kinh tế thay đổi thành viên trong ba nhóm trường hợp. Một là việc góp vốn làm tăng tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài tại tổ chức kinh tế kinh doanh ngành, nghề tiếp cận thị trường có điều kiện đối với nhà đầu tư nước ngoài. Hai là việc góp vốn dẫn tới nhà đầu tư nước ngoài nắm giữ trên 50% vốn điều lệ, hoặc tăng tỷ lệ khi đã ở trên mức đó. Ba là tổ chức kinh tế có quyền sử dụng đất ở đảo, xã phường biên giới, ven biển hoặc khu vực ảnh hưởng tới quốc phòng, an ninh.
Dịch vụ giáo dục nằm trong danh mục ngành tiếp cận thị trường có điều kiện ban hành kèm Nghị định 31/2021/NĐ-CP. Vì vậy với công ty mầm non, trường hợp thứ nhất gần như luôn bật, kể cả khi nhà đầu tư nước ngoài chỉ mua một phần vốn nhỏ. Nhà đầu tư không nên dựa vào kinh nghiệm góp vốn vào công ty thương mại, nơi mua thiểu số thường không cần thủ tục này.
Hồ sơ nộp cho cơ quan đăng ký đầu tư cấp tỉnh nơi công ty đặt trụ sở. Sau khi cơ quan này chấp thuận, công ty mới làm thủ tục thay đổi thành viên ở cơ quan đăng ký kinh doanh. Thứ tự này đặt luôn lịch trình cho hợp đồng: bên mua chưa thể thành thành viên trước khi có văn bản chấp thuận.
Câu hỏi khung: trường trong nước có vốn ngoại, hay cơ sở giáo dục có vốn đầu tư nước ngoài
Nghị định 86/2018/NĐ-CP quy định về hợp tác, đầu tư của nước ngoài trong lĩnh vực giáo dục, trong đó có điều kiện thành lập và hoạt động của cơ sở giáo dục có vốn đầu tư nước ngoài. Bản ban hành năm 2018 đặt cho cơ sở giáo dục mầm non có vốn đầu tư nước ngoài một suất đầu tư tối thiểu tính theo đầu trẻ, không gồm chi phí sử dụng đất, cùng điều kiện về cơ sở vật chất, đội ngũ và chương trình. Mức cụ thể cần tra bản hiện hành vì nghị định này đã được sửa đổi.
Câu hỏi khó là khi một nhà đầu tư nước ngoài mua phần vốn của công ty đang đứng tên một trường tư thục thành lập theo khung trong nước, trường đó có phải chuyển sang khung cơ sở giáo dục có vốn đầu tư nước ngoài không, và nếu có thì từ ngưỡng sở hữu nào. Câu trả lời ảnh hưởng tới cơ quan quản lý trường, chương trình được dạy, đối tượng tuyển sinh, thậm chí suất đầu tư phải chứng minh.
Không nên tự suy câu trả lời từ một thương vụ khác hay từ ý kiến chung. Cách làm thận trọng là gửi văn bản hỏi cơ quan quản lý giáo dục và cơ quan đăng ký đầu tư mô tả đúng cấu trúc dự kiến, rồi đưa câu trả lời vào điều kiện tiên quyết. Trong lúc chờ, nhà đầu tư có thể chọn cấu trúc giữ tỷ lệ ở mức an toàn hơn, chẳng hạn thiểu số, kèm quyền chọn tăng sau khi khung pháp lý rõ.
Trình tự một giao dịch có nhà đầu tư nước ngoài
Một trình tự điển hình, áp cho trường hợp mua phần vốn của công ty TNHH đứng tên trường:
- Rà tư cách nhà đầu tư: quốc tịch, nơi thành lập, chuỗi sở hữu tới chủ sở hữu hưởng lợi; chuẩn bị giấy tờ pháp lý hợp pháp hoá lãnh sự và dịch công chứng.
- Gửi văn bản hỏi cơ quan quản lý về khung áp dụng cho trường sau giao dịch.
- Ký thư ý định hoặc hợp đồng có điều kiện tiên quyết là chấp thuận đăng ký góp vốn và, nếu có, chấp thuận phía giáo dục.
- Nộp hồ sơ đăng ký góp vốn, mua phần vốn góp tại cơ quan đăng ký đầu tư cấp tỉnh.
- Khi có chấp thuận: thanh toán qua tài khoản vốn đúng loại; công ty ghi sổ đăng ký thành viên và đăng ký thay đổi thành viên.
- Cập nhật hồ sơ giáo dục: hội đồng trường, người đại diện, và thủ tục theo khung đã được xác định ở bước hai.
- Bên bán kê khai thuế chuyển nhượng; công ty cập nhật thông tin chủ sở hữu hưởng lợi.
Bước một và bước hai thường quyết định thời gian của cả thương vụ. Giấy tờ nước ngoài thiếu hợp pháp hoá hay chuỗi sở hữu có quỹ nhiều tầng có thể làm hồ sơ bị yêu cầu bổ sung nhiều vòng.
Dòng tiền: tài khoản vốn, ngoại tệ và chuyển lợi nhuận về nước
Quy định ngoại hối của Ngân hàng Nhà nước tách hai đường đi của tiền. Doanh nghiệp thuộc diện có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài, trong đó có trường hợp nhà đầu tư nước ngoài nắm từ 51% vốn điều lệ trở lên, phải mở tài khoản vốn đầu tư trực tiếp, và việc góp vốn, chuyển nhượng, chuyển lợi nhuận đi qua tài khoản này theo Thông tư 06/2019/TT-NHNN. Dưới ngưỡng đó, nhà đầu tư nước ngoài thường dùng tài khoản vốn đầu tư gián tiếp của mình. Ngân hàng nơi mở tài khoản sẽ kiểm chứng từ, nên cần trao đổi trước.
Thanh toán sai tài khoản không chỉ là lỗi thủ tục. Nó có thể khiến nhà đầu tư không chứng minh được nguồn vốn hợp lệ khi muốn chuyển lợi nhuận hoặc tiền bán phần vốn ra nước ngoài sau này. Luật Đầu tư bảo đảm quyền chuyển tài sản hợp pháp ra nước ngoài sau khi đã hoàn thành nghĩa vụ tài chính, nhưng quyền đó dựa trên chuỗi chứng từ từ ngày đầu.
Với trường thu học phí bằng đồng Việt Nam, nhà đầu tư nước ngoài chịu rủi ro tỷ giá trên toàn bộ dòng tiền. Đây là vấn đề thương mại, nhưng nó ảnh hưởng điều khoản pháp lý: giá chuyển nhượng ghi bằng đồng nào, tỷ giá chốt vào ngày nào, ai chịu chênh lệch nếu thủ tục kéo dài.
Các cấu trúc thường gặp và đánh đổi
Cùng một ý định đầu tư, có nhiều cách đặt cấu trúc. Bảng so sánh ở mức nguyên lý:
| Cấu trúc | Thủ tục chính | Điểm cần cân nhắc |
|---|---|---|
| Mua thiểu số trực tiếp vào công ty đứng tên trường | Đăng ký góp vốn vì ngành có điều kiện; tài khoản vốn đầu tư gián tiếp | Thủ tục nhẹ nhất; vẫn phải hỏi khung giáo dục; quyền bảo vệ thiểu số nằm ở điều lệ và thoả thuận thành viên |
| Mua đa số hoặc toàn bộ | Đăng ký góp vốn; công ty thành doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài | Mọi khoản đầu tư sau đó của công ty phải theo điều kiện cho nhà đầu tư nước ngoài; câu hỏi khung giáo dục trở nên trực tiếp |
| Thành lập cơ sở mới có vốn đầu tư nước ngoài | Dự án đầu tư và thủ tục thành lập theo khung riêng | Rõ khung ngay từ đầu nhưng phải đáp ứng điều kiện thành lập mới, không có học sinh sẵn |
| Hợp đồng cấp phép chương trình, không góp vốn | Hợp đồng thương mại, chuyển phí ra nước ngoài | Không có quyền sở hữu; phù hợp khi mục tiêu là chương trình và thương hiệu, không phải tài sản |
Không có cấu trúc tốt nhất cho mọi nhà đầu tư. Quỹ có thời hạn đầu tư cố định thường chọn thiểu số kèm quyền thoái vốn rõ; nhà đầu tư chiến lược muốn kiểm soát thì chấp nhận thủ tục nặng hơn để đổi lấy quyền quyết định.
Câu hỏi nhà đầu tư nước ngoài nên đặt trước khi ký thư ý định
Những câu này nên có câu trả lời bằng văn bản, từ luật sư hoặc cơ quan quản lý, trước khi bỏ chi phí thẩm định lớn:
- Sau giao dịch, tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài tại công ty là bao nhiêu, có vượt ngưỡng 50% không.
- Trường có phải chuyển sang khung cơ sở giáo dục có vốn đầu tư nước ngoài không; nếu có, trường đang đáp ứng những điều kiện nào và thiếu gì.
- Công ty có đất hoặc thuê đất ở khu vực thuộc diện phải xem xét về quốc phòng, an ninh không.
- Giấy tờ nào của nhà đầu tư cần hợp pháp hoá, mất bao lâu, chuỗi sở hữu tới chủ sở hữu hưởng lợi đã sẵn sàng chưa.
- Ngân hàng nào sẽ giữ tài khoản vốn, cần chứng từ gì cho thanh toán và cho chuyển lợi nhuận sau này.
- Giao dịch có chạm ngưỡng thông báo tập trung kinh tế không, tính theo cả nhóm của nhà đầu tư.
Câu hỏi về tập trung kinh tế được viết riêng trong bài kế tiếp. Nhà đầu tư thuộc tập đoàn lớn hay bị bất ngờ ở điểm này, vì ngưỡng tính theo quy mô của cả nhóm chứ không theo quy mô của trường.
Câu hỏi thường gặp
Mua dưới 10% vốn công ty mầm non có cần đăng ký góp vốn không?
Thường vẫn cần, vì điều kiện của Điều 26 Luật Đầu tư là việc góp vốn làm tăng tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài tại tổ chức kinh tế kinh doanh ngành có điều kiện, không đặt mức tối thiểu. Nên xác nhận với cơ quan đăng ký đầu tư theo hồ sơ cụ thể.
Nhà đầu tư nước ngoài có được giữ 100% một trường mầm non không?
Pháp luật cho phép thành lập cơ sở giáo dục mầm non có vốn đầu tư nước ngoài, nên sở hữu toàn bộ là có thể về nguyên tắc. Điều kiện về suất đầu tư, cơ sở vật chất, chương trình và đối tượng tuyển sinh phải đáp ứng theo văn bản hiện hành, và cần kiểm cho từng địa phương.
Có thể góp vốn bằng ngoại tệ không?
Nhà đầu tư nước ngoài có thể chuyển ngoại tệ vào tài khoản vốn đúng loại và chuyển đổi theo quy định ngoại hối, nhưng vốn điều lệ của công ty ghi bằng đồng Việt Nam. Tỷ giá chốt và thời điểm chuyển đổi nên ghi rõ trong hợp đồng.
Nếu cơ quan quản lý không trả lời văn bản hỏi ý kiến thì sao?
Khi đó hai bên có thể chọn hoãn, chọn cấu trúc an toàn hơn, hoặc tiến hành với rủi ro được phân bổ bằng điều khoản: phần giá giữ lại, quyền chấm dứt và hoàn trả nếu sau này bị yêu cầu chuyển khung. Không nên coi im lặng là đồng ý.
Chuyển nhượng lại phần vốn cho nhà đầu tư nước ngoài khác có cần thủ tục lại không?
Thường cần, vì bên mua mới cũng là nhà đầu tư nước ngoài góp vốn vào ngành có điều kiện. Ngoài ra bên bán là tổ chức nước ngoài phải lo nghĩa vụ thuế với thu nhập từ chuyển nhượng vốn tại Việt Nam.
Đầu tư qua quỹ có nhiều nhà đầu tư góp thì kê khai chủ sở hữu hưởng lợi thế nào?
Nguyên tắc là truy tới cá nhân sở hữu hoặc chi phối thật sự theo tiêu chí trong văn bản hướng dẫn. Với quỹ nhiều tầng, cần sơ đồ sở hữu và xác định người kiểm soát. Nên chuẩn bị sớm cùng bộ phận tuân thủ của quỹ.