Theo Điều 52 Luật Doanh nghiệp 2020, thành viên công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên muốn chuyển nhượng phần vốn góp phải chào bán cho các thành viên còn lại theo tỷ lệ phần vốn của họ, cùng điều kiện chào bán; chỉ được bán cho người không phải thành viên nếu các thành viên còn lại không mua hoặc không mua hết trong 30 ngày kể từ ngày chào bán. Đây là quyền ưu tiên mua luật định, có sẵn mà không cần điều lệ ghi.
Luật đặt khung nhưng để trống nhiều chi tiết: chào bán bằng hình thức nào, "cùng điều kiện" gồm những gì, nếu chỉ một thành viên còn lại muốn mua thì sao, giá có được đổi sau khi các thành viên từ chối không. Những chỗ trống đó là nơi tranh chấp phát sinh. Bài này đi qua trình tự theo luật, các điểm cần lấp, và những điều khoản bổ sung như quyền ưu tiên chào mua và thời gian khoá chuyển nhượng.
Trình tự chuyển nhượng theo luật, từng bước
Trình tự dưới đây dựa trên Điều 52 và thủ tục đăng ký thay đổi thành viên. Điều lệ có thể chi tiết hoá thêm.
- Chào bán. Thành viên muốn bán gửi văn bản chào bán cho các thành viên còn lại, nêu số phần vốn, giá, cách thanh toán và điều kiện khác. Ngày chào bán là mốc tính 30 ngày.
- Phân bổ theo tỷ lệ. Mỗi thành viên còn lại được quyền mua phần tương ứng tỷ lệ phần vốn của mình trong công ty.
- Trả lời trong 30 ngày. Thành viên còn lại chấp nhận mua toàn bộ, một phần hoặc từ chối. Im lặng hết 30 ngày được hiểu là không mua.
- Bán phần còn lại ra ngoài. Phần các thành viên còn lại không mua hoặc không mua hết, người bán được chuyển nhượng cho người ngoài với cùng điều kiện đã chào.
- Ghi sổ. Người bán vẫn giữ quyền và nghĩa vụ của thành viên cho tới khi thông tin người mua được ghi đầy đủ vào sổ đăng ký thành viên.
- Đăng ký thay đổi. Công ty đăng ký thay đổi thành viên với cơ quan đăng ký kinh doanh theo quy định; nếu thay đổi ảnh hưởng thông tin nhà đầu tư của trường thì làm thêm thủ tục giáo dục.
Luật có ngoại lệ cho một số trường hợp, như công ty mua lại phần vốn theo Điều 51, hoặc thành viên tặng cho hay dùng phần vốn trả nợ theo Điều 53. Các trường hợp đó có thủ tục riêng.
Những chỗ luật để trống và cách lấp
Hình thức chào bán. Luật không nói chào bán phải đi qua kênh nào. Điều lệ nên ghi văn bản gửi tới địa chỉ đăng ký trong sổ thành viên, có bản thư điện tử kèm theo, và cách xác định ngày nhận. Tranh chấp về việc "có nhận được chào bán hay không" là tranh chấp mở đầu của rất nhiều vụ chuyển nhượng.
Nội dung "cùng điều kiện". Ngoài giá, điều kiện còn gồm cách trả, thời hạn trả, phần giữ lại, cam kết bảo đảm. Nếu người bán chào thành viên còn lại với điều kiện chặt hơn điều kiện thực tế sẽ dành cho người ngoài, thủ tục ưu tiên bị vô hiệu hoá. Nên ghi người bán phải đính kèm thư chào mua của người ngoài nếu đã có.
Đổi giá sau khi bị từ chối. Nếu thành viên còn lại từ chối ở giá A rồi người bán bán ra ngoài ở giá thấp hơn A, mục đích của luật bị lách. Điều lệ nên ghi: bán ra ngoài phải ở giá không thấp hơn giá đã chào và trong một thời hạn nhất định; quá thời hạn hoặc hạ giá thì phải chào lại.
Mua một phần. Người mua bên ngoài thường chỉ quan tâm khi mua được một khối đủ lớn. Nếu thành viên còn lại mua một nửa, nửa còn lại có thể không còn ai muốn mua. Thoả thuận có thể cho người bán quyền yêu cầu thành viên còn lại mua toàn bộ hoặc không mua gì, nhưng điều này phải được viết rõ vì luật cho phép mua không hết.
Khi chỉ một thành viên còn lại muốn mua. Nếu có ba thành viên trở lên và chỉ một người muốn mua, điều lệ nên cho người đó quyền mua thêm phần mà người khác từ chối, trước khi bán ra ngoài.
ROFR, ROFO và thời gian khoá: ba công cụ bổ sung
Quyền ưu tiên mua luật định là một dạng ROFR. Thoả thuận thành viên thường thêm hai công cụ khác để điều chỉnh tốc độ và hướng đi của việc chuyển nhượng.
| Công cụ | Cơ chế | Ai được lợi nhiều hơn |
|---|---|---|
| ROFR (quyền ưu tiên mua) | Người bán tìm người mua ngoài trước, có giá; thành viên còn lại được quyền mua ở đúng giá đó | Người có quyền ưu tiên, vì được thấy giá thật trước khi quyết |
| ROFO (quyền ưu tiên chào mua) | Người bán phải đề nghị thành viên còn lại đưa giá trước; nếu không thoả thuận được mới được tìm người ngoài, và không được bán ra ngoài với giá thấp hơn giá đã được đề nghị | Người bán, vì dễ tìm người mua ngoài hơn khi không bị ROFR đè |
| Thời gian khoá (lock-up) | Một hoặc các thành viên cam kết không chuyển nhượng phần vốn trong một khoảng thời gian, trừ trường hợp ngoại lệ | Bên cần sự ổn định, thường là nhà đầu tư cần đội ngũ sáng lập ở lại |
Người mua chiến lược thường ngại tham gia đàm phán khi biết có ROFR, vì họ tốn công thẩm định rồi có thể bị thành viên hiện hữu "cướp" thương vụ ở phút chót. Đó là lý do ROFO được dùng song song: thiểu số có cơ hội mua trước, còn đa số vẫn có một quy trình bán rõ ràng.
Thời gian khoá: ai bị khoá và vì sao
Với một công ty vận hành trường mầm non, giá trị nằm phần lớn ở con người: người sáng lập giữ quan hệ với phụ huynh, hiệu trưởng giữ đội ngũ giáo viên, người điều hành hiểu từng campus. Nhà đầu tư thiểu số vào vì những người này. Nếu ngay năm sau họ bán phần vốn và rời đi, khoản đầu tư mất đi lý do tồn tại.
Thời gian khoá vì vậy thường áp dụng cho thành viên sáng lập hoặc thành viên đa số, kéo dài một số năm từ ngày nhà đầu tư góp vốn. Ngoại lệ thường gồm chuyển nhượng cho công ty con hay người thừa kế, chuyển nhượng theo drag-along đã đủ điều kiện, và chuyển nhượng được nhà đầu tư đồng ý.
Nhà đầu tư thiểu số đôi khi cũng bị đề nghị khoá, nhất là khi bên sáng lập lo ngại phần vốn rơi vào tay đối thủ cạnh tranh. Một cách cân bằng là không khoá thiểu số, nhưng cấm chuyển nhượng cho đối thủ cạnh tranh trực tiếp, với định nghĩa đối thủ cạnh tranh viết rõ trong thoả thuận. Khi trường thuộc một hệ thống có chương trình riêng, danh sách đó thường là các hệ thống có chương trình cạnh tranh.
Chuyển nhượng nội bộ nhóm và chuyển nhượng gián tiếp
Một nhà đầu tư là tổ chức thường muốn chuyển phần vốn giữa các công ty trong nhóm của mình, chẳng hạn từ công ty mẹ sang một công ty con chuyên đầu tư giáo dục. Thoả thuận nên cho phép việc này mà không kích hoạt quyền ưu tiên mua của thành viên khác, với điều kiện công ty nhận vẫn thuộc nhóm và cam kết chuyển lại nếu rời khỏi nhóm. Tuy vậy, cần kiểm xem luật có cho phép miễn thủ tục chào bán trong trường hợp này hay không; nếu không, các thành viên khác ký văn bản khước từ cho từng giao dịch.
Chiều ngược lại là chuyển nhượng gián tiếp: thành viên đa số không bán phần vốn trong công ty giáo dục, mà bán chính công ty mẹ đang giữ phần vốn đó. Về hình thức, sổ đăng ký thành viên của công ty giáo dục không đổi, quyền ưu tiên mua của Điều 52 không kích hoạt. Về thực chất, người kiểm soát đã đổi.
Nhà đầu tư thiểu số bảo vệ mình bằng điều khoản thay đổi quyền kiểm soát: nếu người kiểm soát cuối cùng của thành viên đa số thay đổi, thiểu số có quyền như khi đa số bán trực tiếp, gồm quyền ưu tiên mua theo giá định sẵn hoặc quyền bán kèm. Điều khoản này cần định nghĩa rõ "kiểm soát", thường theo tỷ lệ sở hữu hoặc quyền bổ nhiệm người quản lý.
Ví dụ giả định: công ty ba thành viên
Bối cảnh. Giả định công ty có ba thành viên: C giữ 60%, D giữ 25%, E giữ 15%. C muốn bán 20% vốn điều lệ cho một nhà đầu tư bên ngoài. Theo Điều 52, C phải chào 20% này cho D và E theo tỷ lệ phần vốn của họ trong công ty.
Phân bổ. Một cách tính thường gặp là chia theo tỷ lệ giữa những người được chào: D có 25 trên tổng 40 phần của D và E, tức được mua 12,5% vốn điều lệ; E có 15 trên 40, tức được mua 7,5%. Vì luật chỉ nói "theo tỷ lệ tương ứng với phần vốn góp của họ", cách tính này nên được ghi rõ trong điều lệ để tránh tranh cãi.
Một bên mua, một bên không. D đồng ý mua 12,5%, E từ chối. Nếu điều lệ cho phép người đã chấp nhận mua thêm phần bị từ chối, D có thể mua tiếp 7,5% trước khi C bán ra ngoài. Nếu không có quy định đó, 7,5% còn lại được bán cho nhà đầu tư bên ngoài, và người mua này có thể không muốn một khối nhỏ như vậy.
Kết quả về quyền kiểm soát. Nếu D mua đủ 20%, D lên 45% và C xuống 40%, quyền kiểm soát đã đổi chiều mà không có ai ngoài công ty tham gia. Ví dụ cho thấy quyền ưu tiên mua không chỉ là lá chắn, mà còn là công cụ để một thành viên thiểu số tăng tỷ lệ lên vị trí quyết định.
Danh sách kiểm trước khi gửi hoặc nhận một lời chào bán
Danh sách ngắn này dùng được cho cả hai phía của giao dịch.
- Đọc lại điều lệ và thoả thuận thành viên để biết có quyền ưu tiên chào mua, thời gian khoá hay danh sách đối thủ cạnh tranh nào đang áp dụng.
- Xác định chính xác người nhận chào bán theo sổ đăng ký thành viên hiện hành và địa chỉ nhận thông báo đã đăng ký.
- Nêu đủ điều kiện trong văn bản chào bán: số phần vốn, giá, cách và thời hạn thanh toán, cam kết bảo đảm, các thoả thuận đi kèm.
- Lưu bằng chứng ngày gửi và ngày nhận, vì đó là mốc của 30 ngày.
- Phía nhận chào bán: trả lời bằng văn bản trước hạn, nói rõ mua toàn bộ, một phần hay từ chối, và nếu từ chối thì có giữ quyền bán kèm hay không.
- Kiểm khả năng thanh toán của chính mình trước khi chấp nhận mua; chấp nhận rồi không trả được tiền là vi phạm và có thể mở đường cho người bán bán ra ngoài.
Câu hỏi thường gặp
Nếu người bán bỏ qua thủ tục chào bán và bán thẳng ra ngoài thì giao dịch có hiệu lực không?
Giao dịch vi phạm thủ tục chào bán theo Điều 52 có thể bị thành viên còn lại yêu cầu toà án hoặc trọng tài tuyên vô hiệu, và cơ quan đăng ký kinh doanh có thể từ chối đăng ký thay đổi nếu hồ sơ thiếu căn cứ. Người mua ngoài nên đòi bằng chứng thủ tục chào bán đã hoàn tất trước khi trả tiền.
Giá chào bán có buộc phải bằng giá trị sổ sách không?
Không. Luật để các bên tự định giá; giá sổ sách chỉ là một tham chiếu. Điều quan trọng là giá chào thành viên còn lại không cao hơn giá thực bán ra ngoài, và điều kiện đi kèm giống nhau. Định giá cụ thể là một chủ đề riêng.
Thành viên còn lại có được trả giá thấp hơn giá chào không?
Có thể đàm phán, nhưng nếu người bán không đồng ý thì chào bán ở giá đã nêu vẫn đứng. Nếu thành viên còn lại không chấp nhận giá đó trong 30 ngày, người bán được bán ra ngoài ở cùng giá và cùng điều kiện.
Tặng cho phần vốn cho con cái có phải chào bán trước không?
Không theo thủ tục của Điều 52. Điều 53 Luật Doanh nghiệp 2020 có quy định riêng cho tặng cho: người nhận là vợ, chồng, cha, mẹ, con hoặc người có quan hệ họ hàng đến hàng thừa kế thứ ba thì đương nhiên là thành viên; người khác thì chỉ trở thành thành viên khi hội đồng thành viên chấp thuận. Đây là điểm thoả thuận thành viên thường viết rõ thêm.
Thời gian khoá kéo dài bao lâu là hợp lý?
Không có con số chuẩn. Thời gian khoá thường gắn với kế hoạch kinh doanh nhà đầu tư dựa vào, chẳng hạn thời gian cần để chuyển đổi chương trình hay mở thêm campus. Khoá quá dài làm bên bị khoá mất linh hoạt, quá ngắn thì không bảo vệ được gì.
Nhà đầu tư nước ngoài nhận chuyển nhượng phần vốn có phải qua thủ tục khác không?
Có thể phải đăng ký góp vốn, mua phần vốn góp với cơ quan đăng ký đầu tư trước khi đăng ký thay đổi thành viên, và đáp ứng điều kiện tiếp cận thị trường trong lĩnh vực giáo dục. Chi tiết thay đổi theo văn bản hiện hành nên cần kiểm riêng.