Nhà đầu tư thiểu số trong một công ty trách nhiệm hữu hạn vận hành trường mầm non có năm đường thoái vốn chính: bán phần vốn cho thành viên khác; bán cho người ngoài sau thủ tục chào bán; yêu cầu công ty mua lại khi phản đối một số nghị quyết theo Điều 51; dùng quyền chọn bán đã thoả thuận; hoặc bán cùng khi toàn bộ công ty được bán qua tag-along, drag-along. Ngoài ra còn đường giảm vốn điều lệ bằng cách hoàn trả vốn góp, ít dùng và có điều kiện chặt.
Phần vốn thiểu số trong công ty không niêm yết không có thị trường. Đường ra phải được thiết kế từ ngày vào, vì sau đó mọi thay đổi đều cần đa số đồng ý. Bài này so sánh các đường, nêu điều kiện của từng đường, và những việc riêng của ngành giáo dục như thời điểm trong năm học và học phí thu trước. Phương pháp định giá phần vốn là một chủ đề riêng; ở đây chỉ bàn cơ chế giá được ghi vào điều khoản thoái vốn.
Năm đường ra đặt cạnh nhau
Bảng tóm tắt, chi tiết từng đường ở các mục bên dưới.
| Đường ra | Căn cứ | Ai quyết định | Điểm yếu chính |
|---|---|---|---|
| Bán cho thành viên khác | Điều 52, thoả thuận giữa hai bên | Hai bên mua bán | Thành viên khác có thể không có tiền hoặc ép giá |
| Bán cho người ngoài | Điều 52, sau 30 ngày chào bán | Người bán, sau khi thành viên còn lại không mua | Khó tìm người mua một phần vốn thiểu số |
| Yêu cầu công ty mua lại | Điều 51 | Thành viên, khi đủ điều kiện kích hoạt | Chỉ áp dụng cho vài loại nghị quyết; công ty phải còn khả năng trả nợ |
| Quyền chọn bán | Thoả thuận thành viên | Nhà đầu tư, khi xảy ra sự kiện định sẵn | Phụ thuộc khả năng tài chính của bên phải mua |
| Bán cùng toàn bộ công ty | Tag-along, drag-along | Thường do đa số khởi xướng | Nhà đầu tư không chủ động được thời điểm |
Không đường nào tự đủ. Một thoả thuận tốt kết hợp ít nhất ba đường: quyền ưu tiên mua và bán kèm cho tình huống đa số muốn bán; quyền chọn bán cho tình huống vi phạm hay bế tắc; và một mốc thời gian sau đó các bên cùng tìm đường thoái vốn nếu chưa có thương vụ nào.
Bán cho thành viên khác hoặc ra ngoài: thực tế của một phần vốn không có thị trường
Người mua tự nhiên nhất của phần vốn thiểu số là chính thành viên đa số. Họ hiểu trường, đã sở hữu phần lớn, và mua thêm giúp đơn giản hoá quản trị. Nhưng chính vì là người mua tự nhiên nhất, họ cũng là người có sức ép giá lớn nhất: nếu không có người mua ngoài nào thay thế, thiểu số chỉ còn một người để đàm phán.
Người mua bên ngoài một phần vốn thiểu số thường là một quỹ, một hệ thống giáo dục muốn đặt chân trước khi mua toàn bộ, hoặc một nhà đầu tư cá nhân có quan hệ với trường. Họ đòi thẩm định, đòi có quyền ít nhất bằng người bán đang có, và chấp nhận thủ tục 30 ngày chào bán cho thành viên còn lại. Nhiều người mua ngoài không muốn tốn công khi biết đa số có thể mua lại ở phút chót.
Điều này dẫn tới một kết luận thực hành: giá trị của phần vốn thiểu số khi bán phụ thuộc nhiều vào quyền gắn với nó. Một phần vốn có tag-along, quyền đề cử, danh mục bảo lưu và quyền thông tin đầy đủ, nếu thoả thuận cho chuyển các quyền này sang người mua, sẽ dễ bán hơn nhiều so với một phần vốn chỉ có quyền luật định. Vì thế thoả thuận nên ghi rõ quyền nào đi theo phần vốn khi chuyển nhượng.
Quyền chọn bán: sự kiện kích hoạt và công thức giá
Bản chất. Quyền chọn bán (put option) cho nhà đầu tư quyền buộc thành viên đa số, hoặc một bên khác, mua lại phần vốn của mình theo giá tính bằng công thức định sẵn, khi xảy ra sự kiện định sẵn. Đây là đường ra nhà đầu tư chủ động được nhiều nhất, vì không chờ ai muốn bán.
Sự kiện kích hoạt thường gặp. Thành viên đa số vi phạm nghiêm trọng thoả thuận, như thực hiện vấn đề bảo lưu không xin ý kiến; mất giấy phép hoạt động giáo dục hay mất campus chính vì lỗi của bên điều hành; người sáng lập rời công ty; bế tắc kéo dài không gỡ được; hoặc hết một số năm mà chưa có thương vụ bán toàn bộ.
Công thức giá. Giá có thể là giá trị hợp lý do thẩm định độc lập xác định, có hoặc không có chiết khấu cho phần vốn thiểu số; hoặc số tiền đã góp cộng một tỷ suất thoả thuận. Dạng thứ hai có thể bị xem như cam kết lợi nhuận cố định, nên cần luật sư xem có bị coi là khoản vay trá hình hay không và có trái quy định về bảo toàn vốn hay không.
Ai phải mua. Thường là thành viên đa số chứ không phải công ty. Công ty mua lại phần vốn của chính mình bị giới hạn bởi Điều 51 và quy định giảm vốn. Nếu đa số là cá nhân, nhà đầu tư cần nghĩ tới bảo đảm: cầm cố phần vốn của đa số, bảo lãnh của bên thứ ba, hoặc ít nhất là quyền bán phần vốn của đa số kèm theo nếu họ không trả.
Giới hạn thực tế. Một quyền chọn bán chỉ có giá trị bằng khả năng trả tiền của bên phải mua. Quyền chọn bán đối với một người không có tài sản ngoài phần vốn trong chính công ty đang gặp khó gần như không có giá trị.
Yêu cầu mua lại và giảm vốn: hai đường qua chính công ty
Điều 51 cho thành viên đã bỏ phiếu không tán thành nghị quyết sửa điều lệ liên quan quyền và nghĩa vụ thành viên, nghị quyết tổ chức lại công ty, hoặc trường hợp khác theo điều lệ, quyền yêu cầu công ty mua lại phần vốn. Đây là đường ra hiếm khi chủ động dùng được, vì nó chỉ mở khi đa số làm một việc thuộc danh sách. Muốn mở rộng, nhà đầu tư cần đàm phán để điều lệ thêm trường hợp, như đổi chương trình giáo dục chủ đạo hay chuyển trường sang hoạt động không vì lợi nhuận.
Giảm vốn điều lệ bằng cách hoàn trả một phần vốn góp cho thành viên theo tỷ lệ là đường thứ hai qua công ty. Theo Điều 68, việc này đòi công ty đã hoạt động liên tục từ hai năm trở lên kể từ ngày đăng ký thành lập và bảo đảm thanh toán đủ các khoản nợ, nghĩa vụ tài sản khác sau khi hoàn trả. Vì hoàn trả theo tỷ lệ cho mọi thành viên, đường này không giúp riêng nhà đầu tư thiểu số rời đi, trừ khi kết hợp với thoả thuận khác.
Cả hai đường đều đụng tới một nguyên tắc: tiền đi ra khỏi công ty cho thành viên không được làm công ty mất khả năng trả nợ. Ở trường mầm non, khoản nợ lớn và dễ bị quên là học phí phụ huynh đã đóng trước cho các tháng chưa học. Một công ty có nhiều tiền mặt nhưng phần lớn là học phí thu trước không thực sự có tiền để mua lại phần vốn.
Đặc thù giáo dục khi thoái vốn
Những điểm dưới đây ít gặp ở các ngành khác, nhưng có thể quyết định thời điểm và giá của một lần thoái vốn.
- Thời điểm trong năm học. Giá trị và rủi ro của trường thay đổi theo chu kỳ tuyển sinh. Hoàn tất giao dịch ngay trước mùa tuyển sinh, khi sĩ số năm mới chưa rõ, khiến cả hai bên khó định giá.
- Học phí thu trước. Cần thống nhất cách xử lý trong giá: tiền mặt từ học phí thu trước đi kèm nghĩa vụ phục vụ phụ huynh, không phải lợi nhuận.
- Thủ tục với cơ quan quản lý giáo dục. Nếu thoái vốn làm đổi thông tin nhà đầu tư của trường, có thể phát sinh thủ tục điều chỉnh, và giao dịch nên có điều kiện về việc này.
- Người đề cử của nhà đầu tư. Nếu nhà đầu tư đang có người giữ vị trí như kế toán trưởng hay thành viên ban kiểm soát, cần kế hoạch bàn giao để trường không trống vị trí.
- Truyền thông với phụ huynh và giáo viên. Một thành viên rời đi không cần thông báo cho phụ huynh, nhưng nếu kéo theo đổi thương hiệu hay đổi chương trình thì phải có kế hoạch truyền thông riêng.
Thuế và thủ tục: phần thường bị tính thiếu
Chuyển nhượng phần vốn góp phát sinh nghĩa vụ thuế cho người bán. Với cá nhân, thu nhập từ chuyển nhượng vốn góp lâu nay được tính trên phần chênh lệch giữa giá bán với giá mua và chi phí hợp lý; với tổ chức, khoản thu nhập này đi vào thuế thu nhập doanh nghiệp. Thuế suất và cách tính có thể thay đổi theo các luật thuế sửa đổi gần đây, nên cần kế toán hoặc tư vấn thuế xác nhận theo văn bản hiện hành trước khi chốt giá.
Hồ sơ giá vốn là chỗ hay thiếu. Nhà đầu tư nên giữ đủ chứng từ góp vốn ban đầu, các lần góp thêm, hợp đồng nhận chuyển nhượng nếu đã mua lại từ người khác, vì đó là căn cứ để tính phần chênh lệch. Không chứng minh được giá vốn có thể dẫn tới cơ quan thuế ấn định giá vốn bất lợi.
Về thủ tục, sau khi hoàn tất chuyển nhượng, công ty cập nhật sổ đăng ký thành viên và đăng ký thay đổi thành viên với cơ quan đăng ký kinh doanh. Người bán vẫn giữ quyền và nghĩa vụ thành viên cho tới khi người mua được ghi đầy đủ vào sổ. Nếu người mua có yếu tố nước ngoài, có thêm thủ tục đăng ký góp vốn, mua phần vốn góp trước khi chuyển tiền.
Thiết kế đường ra ngay từ ngày vào: các điều khoản cần có
Danh sách dưới đây là bộ khung tối thiểu nên có trong thoả thuận thành viên trước khi góp vốn. Mỗi điều khoản đã được bàn ở một bài riêng trong chuyên mục; ở đây chỉ gom lại theo góc nhìn thoái vốn.
- Quyền ưu tiên mua theo Điều 52, kèm quy định chi tiết về hình thức chào bán, cách phân bổ và giá sàn khi bán ra ngoài.
- Quyền bán kèm khi thành viên đa số bán phần vốn đủ để đổi quyền kiểm soát, có cơ chế cộng dồn các lần bán.
- Nghĩa vụ bán theo có giá sàn, thời điểm sớm nhất và yêu cầu người mua độc lập.
- Quyền chọn bán với danh sách sự kiện kích hoạt, công thức giá và biện pháp bảo đảm.
- Một mốc thời gian để các bên cùng tìm đường thoái vốn, và quy trình chọn đơn vị thẩm định giá khi cần.
- Điều khoản thay đổi quyền kiểm soát gián tiếp ở cấp công ty mẹ của thành viên đa số.
- Quy định quyền nào đi theo phần vốn khi chuyển nhượng, và nghĩa vụ người mua ký gia nhập thoả thuận.
Bộ khung này không làm khoản đầu tư an toàn hơn về kinh doanh; nó chỉ bảo đảm rằng khi đến lúc cần rời đi, nhà đầu tư có ít nhất một cửa mở mà không phụ thuộc hoàn toàn vào thiện chí của bên còn lại.
Câu hỏi thường gặp
Nên ghi một mốc thời gian thoái vốn ngay từ đầu không?
Nên. Một điều khoản phổ biến là sau một số năm, nếu chưa có thương vụ bán toàn bộ, các bên cùng tiến hành một quy trình tìm người mua hoặc nhà đầu tư có quyền chọn bán theo giá thẩm định. Mốc này giúp cả hai bên lên kế hoạch và tránh tình trạng phần vốn bị giữ chân vô thời hạn.
Chiết khấu thiểu số là gì và có nên chấp nhận không?
Chiết khấu thiểu số là việc phần vốn không mang quyền kiểm soát được định giá thấp hơn tỷ lệ tương ứng của giá trị toàn công ty. Khi bán cho người ngoài, chiết khấu này gần như luôn xuất hiện. Trong quyền chọn bán do vi phạm, nhà đầu tư thường đòi không áp dụng chiết khấu.
Có thể thoái vốn từng phần không?
Có, theo cùng thủ tục chào bán của Điều 52 cho từng phần. Thoái từng phần giúp giảm rủi ro giá, nhưng mỗi lần bán có thể làm tỷ lệ tụt qua ngưỡng quyền. Cần tính trước quyền nào mất ở mỗi mức tỷ lệ.
Nếu đa số không trả tiền khi quyền chọn bán đã được kích hoạt thì sao?
Nhà đầu tư có thể khởi kiện hoặc yêu cầu trọng tài theo thoả thuận. Giá trị thực của việc này phụ thuộc tài sản của bên phải mua và các bảo đảm đã ký. Đó là lý do quyền chọn bán nên đi kèm biện pháp bảo đảm.
Thoái vốn khỏi một công ty giáo dục có làm ảnh hưởng tới giấy phép của trường không?
Bản thân việc thay đổi thành viên công ty không làm mất quyết định cho phép hoạt động của nhà trường. Nhưng nếu thông tin nhà đầu tư của trường thay đổi, có thể phải làm thủ tục với cơ quan quản lý giáo dục. Cần kiểm theo quy định hiện hành cho từng trường hợp.
Người mua phần vốn có được hưởng các quyền đặc biệt người bán đang có không?
Chỉ khi thoả thuận thành viên cho phép chuyển các quyền đó và người mua ký gia nhập thoả thuận. Quyền ghi trong điều lệ gắn với tỷ lệ vốn thì đi theo phần vốn; quyền ghi riêng cho một nhà đầu tư cụ thể thường không tự chuyển.