Đánh giá hiện trạng học vụ trước khi chuyển đổi là việc xem trường đang thực sự dạy và chăm trẻ thế nào, so với chuẩn của hệ thống sắp gia nhập, để biết khoảng cách nằm ở đâu và cần bao lâu để lấp. Một cuộc đánh giá dùng được nhìn vào sáu vùng: kế hoạch giáo dục, tổ chức một ngày của trẻ, môi trường lớp, cách đánh giá trẻ, đội ngũ chuyên môn, an toàn và chăm sóc. Nó dựa trên ba nguồn: dự giờ cả ngày, đọc hồ sơ chuyên môn và trò chuyện với người làm.
Kết quả cần có không phải điểm đậu hay rớt mà là một bản đồ khoảng cách: việc nào bắt buộc trước khi gắn tên hệ thống, việc nào làm dần, điểm mạnh nào cần giữ. Bài này đưa ra khung sáu vùng, cách dự giờ để thấy được lớp thật, những hồ sơ nói nhiều hơn người ta nghĩ, các câu nên hỏi, và những sai lệch hay làm hỏng một cuộc đánh giá. Thẩm định pháp lý và tài chính ở cấp pháp nhân là việc khác, nằm ở danh mục Thẩm định hệ thống.
Đánh giá học vụ khác thanh tra và khác thẩm định ở đâu
Thanh tra hay kiểm tra của cơ quan quản lý giáo dục hỏi câu trường có làm đúng quy định không. Thẩm định của nhà đầu tư hỏi câu tài sản và rủi ro của pháp nhân là gì. Đánh giá học vụ trước chuyển đổi hỏi một câu khác: từ chỗ trường đang đứng đến chuẩn của hệ thống còn bao xa, đi bằng đường nào. Vì câu hỏi khác nên tinh thần cũng khác. Người được đánh giá không phải đối tượng bị soi lỗi mà là người sẽ cùng đi đoạn đường phía sau.
Hệ quả thực tế là cách làm phải cởi mở. Nếu giáo viên nghĩ đây là buổi kiểm tra, họ sẽ dạy tiết mẫu, giấu những chỗ đang lúng túng, và bản đồ khoảng cách sẽ sai ngay từ đầu. Nên nói rõ với tập thể trước khi đánh giá: mục đích là gì, ai xem kết quả, kết quả dùng để làm gì, và không ai mất việc vì những gì người đánh giá thấy trong lớp.
Một điểm nữa: chuẩn để so là chuẩn của hệ thống, nhưng sàn bên dưới vẫn là quy định nhà nước. Chương trình giáo dục mầm non của Bộ, Điều lệ trường mầm non ban hành kèm Thông tư 52/2020/TT-BGDĐT, chuẩn nghề nghiệp giáo viên mầm non theo Thông tư 26/2018/TT-BGDĐT là những mốc phải đạt trước, chuẩn riêng của hệ thống xếp lên trên. Nên kiểm văn bản hiện hành vì các thông tư này có thể đã được sửa đổi.
Sáu vùng cần nhìn trong một cuộc đánh giá
Bảng dưới là khung gợi ý. Mỗi hệ thống có bộ tiêu chí riêng, nhưng hầu hết đều xoay quanh sáu vùng này:
| Vùng | Nhìn vào đâu | Câu hỏi chính | Dấu hiệu cần chú ý |
|---|---|---|---|
| Kế hoạch giáo dục | Kế hoạch năm, tháng, tuần; kế hoạch từng lớp | Kế hoạch có được dùng thật hay chỉ để nộp? | Kế hoạch các lớp giống hệt nhau, không theo độ tuổi |
| Tổ chức một ngày | Lịch sinh hoạt, các lúc chuyển hoạt động | Trẻ có phải chờ lâu, xếp hàng nhiều không? | Nhiều khoảng trống không có việc gì cho trẻ |
| Môi trường lớp | Góc chơi, đồ chơi, sân, cách bày đặt | Trẻ có tự lấy và cất đồ chơi được không? | Đồ đẹp nhưng để trên cao, trẻ không với tới |
| Đánh giá trẻ | Sổ theo dõi, nhận xét cuối giai đoạn | Giáo viên biết từng trẻ đang ở đâu chưa? | Nhận xét chung chung, chép lại giữa các trẻ |
| Đội ngũ chuyên môn | Hồ sơ trình độ, sinh hoạt chuyên môn | Giáo viên học với nhau thế nào? | Sinh hoạt chuyên môn chỉ để phổ biến việc |
| An toàn và chăm sóc | Giờ ăn, giờ ngủ, đón trả, sổ sự cố | Quy trình có được làm giống nhau mỗi ngày không? | Sổ sự cố trống trơn suốt nhiều tháng |
Dấu hiệu cuối cùng hay làm người mới ngạc nhiên: sổ sự cố không ghi gì không có nghĩa là không có sự cố, mà thường là không ai ghi. Một trường có vài trăm trẻ mà cả năm không có lấy một vết trầy được ghi lại là dấu hiệu văn hoá báo cáo còn yếu, và văn hoá đó phải đổi trước khi hệ thống đặt tên mình lên.
Dự giờ thế nào để thấy được lớp thật
Dự một tiết học đẹp lúc chín giờ sáng gần như không nói gì về chất lượng một lớp mầm non. Chất lượng lộ ra ở những lúc không ai chuẩn bị: lúc đón trẻ, lúc chuyển từ giờ chơi sang giờ ăn, lúc một bé khóc, lúc hai bé tranh đồ chơi, lúc gần giờ về khi cô đã mệt. Vì vậy nên dự cả ngày ở ít nhất một lớp mỗi độ tuổi, và quay lại vào một ngày khác không báo trước giờ cụ thể.
Có những công cụ quan sát lớp học được nghiên cứu kỹ có thể tham khảo. ECERS (Early Childhood Environment Rating Scale) của Thelma Harms, Richard Clifford và Debby Cryer chấm môi trường và tổ chức lớp. CLASS (Classroom Assessment Scoring System) do nhóm Robert Pianta phát triển tập trung vào tương tác giữa giáo viên và trẻ: hỗ trợ cảm xúc, tổ chức lớp, hỗ trợ học tập. Dùng chính thức các công cụ này cần được đào tạo và có bản quyền; nhưng chỉ đọc khung của chúng cũng đã giúp người dự giờ biết nhìn vào tương tác thay vì nhìn vào đồ dùng.
Khi ghi chép, ghi điều thấy được chứ không ghi nhận xét: cô ngồi ngang tầm mắt trẻ khi nói chuyện, trẻ chờ khoảng bao lâu trước giờ ăn, bao nhiêu lần cô đặt câu hỏi mở. Ghi theo cách đó thì lúc trao đổi lại với giáo viên, hai bên nói về sự việc chứ không cãi nhau về cảm giác.
Hồ sơ chuyên môn nói nhiều hơn người ta nghĩ
Hồ sơ không thay được dự giờ, nhưng nó cho thấy những gì diễn ra trong cả năm chứ không chỉ trong vài ngày đánh giá. Nên đọc:
- Kế hoạch giáo dục năm và kế hoạch tháng của vài lớp. So kế hoạch với lịch lớp thực tế trong tuần đánh giá; độ lệch cho biết kế hoạch có sống không.
- Sổ theo dõi trẻ và nhận xét cuối giai đoạn. Đọc ngẫu nhiên vài trẻ: nhận xét có cụ thể, có khác nhau giữa các bé không. Với lớp 5 tuổi, xem trường dùng Bộ chuẩn phát triển trẻ em năm tuổi (Thông tư 23/2010/TT-BGDĐT) thế nào.
- Biên bản sinh hoạt chuyên môn. Có buổi nào giáo viên cùng xem lại một hoạt động và rút kinh nghiệm không, hay toàn phổ biến việc hành chính.
- Hồ sơ đánh giá giáo viên theo chuẩn nghề nghiệp. Kết quả có phân hoá không; nếu ai cũng đạt mức cao nhất thì phép đánh giá ít giá trị.
- Biểu đồ tăng trưởng, sổ khám sức khoẻ. Có được cập nhật đúng kỳ, có trẻ nào được theo dõi riêng và báo phụ huynh không.
- Kết quả kiểm định chất lượng nếu đã làm. Báo cáo tự đánh giá thường chứa những điểm yếu mà trường đã tự nhận, rất đáng đọc.
- Sổ sự cố và sổ góp ý của phụ huynh. Đọc cả nội dung lẫn cách trường phản hồi.
Trò chuyện với hiệu trưởng và giáo viên: những câu nên hỏi
Phỏng vấn nên ngắn, riêng từng người hoặc từng nhóm nhỏ, không có chủ trường ngồi cùng. Một số câu hỏi đã tỏ ra hữu ích:
- Một ngày bình thường của cô trong lớp diễn ra thế nào, chỗ nào hay bị chậm hoặc rối nhất?
- Điều gì trường đang làm mà cô muốn giữ lại dù có đổi gì đi nữa?
- Khi có trẻ khó hoà nhập hoặc chậm hơn bạn, cô thường làm gì, và có ai hỗ trợ cô không?
- Lần gần nhất cô học được một cách làm mới là khi nào, học từ ai?
- Nếu được đổi một thứ ở trường ngay ngày mai, cô sẽ đổi gì?
- Với hiệu trưởng: quyết định chuyên môn nào hiện do hiệu trưởng tự quyết, quyết định nào phải chờ chủ trường?
- Với hiệu trưởng: trong một năm qua, điều gì khiến giáo viên nghỉ việc?
Câu trả lời quan trọng không chỉ ở nội dung mà ở chỗ người ta có dám trả lời thật không. Một tập thể mà ai cũng nói mọi thứ đều ổn là một dữ kiện cần ghi vào bản đồ, vì nó báo trước rằng giai đoạn chuẩn bị con người sẽ cần nhiều thời gian hơn dự tính.
Từ quan sát đến bản đồ khoảng cách
Sau đánh giá, ghi chép rời rạc phải thành một tài liệu hai bên ra quyết định được. Trình tự gợi ý:
- Gom mọi ghi chép theo sáu vùng, mỗi phát hiện kèm bằng chứng: lớp nào, ngày nào, thấy gì, hồ sơ nào.
- Xếp từng khoảng cách vào một trong ba nhóm: phải xong trước khi gắn tên hệ thống (thường là an toàn và pháp lý), làm trong lộ trình chuyển đổi, hoặc chấp nhận để lại vì không quan trọng với trường này.
- Với mỗi khoảng cách, ước lượng thứ cần để lấp: đào tạo, thay đổi quy trình, mua sắm hay cải tạo, và ai là người làm.
- Ghi riêng danh sách điểm mạnh cần giữ, với lý do cụ thể, để kế hoạch chuyển đổi không vô tình xoá mất chúng.
- Trao đổi bản nháp với hiệu trưởng trước khi gửi chủ trường, để sửa những chỗ người đánh giá hiểu sai bối cảnh.
- Chốt bản cuối có chữ ký hai bên; bản này thành phụ lục của kế hoạch chuyển đổi và là mốc để đo lại sau này.
Bước năm hay bị bỏ vì vội, nhưng nó tiết kiệm nhiều thời gian về sau: hiệu trưởng thấy mình được hỏi trước sẽ đứng về phía kế hoạch thay vì phải đi giải thích cho kết luận người khác viết.
Những sai lệch hay làm hỏng một cuộc đánh giá
Chấm đồ dùng thay vì chấm tương tác. Phòng học mới, đồ chơi gỗ đẹp dễ gây ấn tượng, nhưng nghiên cứu về chất lượng giáo dục sớm, trong đó có các công trình dùng CLASS, nhấn mạnh tương tác giữa cô và trẻ mới là phần gắn với sự phát triển của trẻ.
Tin vào tiết mẫu. Người được quan sát thay đổi hành vi khi biết mình bị quan sát. Dự nhiều lần, dự cả lúc chuyển hoạt động, và hỏi trẻ hôm qua lớp làm gì là những cách giảm sai lệch này.
So với trường mẫu của hệ thống. So một trường khu dân cư với cơ sở đẹp nhất của hệ thống chỉ ra một danh sách dài vô ích. So với chuẩn đã viết thành văn mới ra được khoảng cách thật.
Chỉ hỏi phụ huynh thân với trường. Nhóm phụ huynh do trường giới thiệu thường hài lòng nhất. Nếu có trao đổi với phụ huynh, nên chọn ngẫu nhiên từ danh sách lớp, có sự đồng ý của họ.
Đánh giá xong rồi cất. Bản đồ khoảng cách chỉ có giá trị khi được dùng làm mốc đo lại. Nếu sau sáu tháng không ai mở lại nó, cuộc đánh giá đã thành một thủ tục.
Câu hỏi thường gặp
Một cuộc đánh giá hiện trạng học vụ thường mất bao lâu?
Tuỳ quy mô trường. Với một trường vài lớp, phần có mặt tại trường thường gói trong vài ngày, cộng thêm thời gian đọc hồ sơ và viết bản đồ khoảng cách. Trường nhiều lớp, nhiều độ tuổi cần lâu hơn vì nên dự mỗi độ tuổi ít nhất một ngày trọn. Đừng nén vào một buổi: một buổi chỉ đủ thấy cái trường muốn cho thấy.
Chủ trường có nên tự đánh giá trước khi hệ thống đến không?
Nên, và rất có ích. Tự đánh giá theo cùng sáu vùng giúp chủ trường biết trước những điểm sẽ bị hỏi, chuẩn bị hồ sơ, và so sánh sau đó: chỗ nào hai bên nhìn giống nhau, chỗ nào khác. Những chỗ khác nhau thường là chỗ đáng bàn nhất. Chỉ cần tránh biến tự đánh giá thành dịp dọn dẹp để che đi hiện trạng.
Có cần thông báo cho phụ huynh khi người của hệ thống đến dự giờ không?
Nên có thông tin ở mức phù hợp, ví dụ trường có khách chuyên môn đến dự giờ trong tuần. Người dự giờ không chụp ảnh hay quay phim trẻ khi chưa có sự đồng ý theo quy định về dữ liệu cá nhân, và không tham gia chăm sóc trực tiếp. Những nguyên tắc này nên thống nhất bằng văn bản trước khi đánh giá.
Nếu đánh giá phát hiện vấn đề an toàn nghiêm trọng thì sao?
Vấn đề an toàn không chờ đến kế hoạch chuyển đổi. Người đánh giá báo ngay cho hiệu trưởng và chủ trường, trường xử lý ngay theo trách nhiệm của mình. Việc này cũng thường thành điều kiện tiên quyết trong hợp đồng: phải khắc phục xong và có bằng chứng thì hệ thống mới gắn tên.
Kết quả đánh giá có được dùng để quyết định cho giáo viên nghỉ không?
Không nên. Mục đích là lập kế hoạch, và nếu kết quả bị dùng để sa thải, lần đánh giá sau sẽ không còn ai nói thật. Năng lực từng người được xử lý trong kế hoạch đào tạo và theo quy trình đánh giá giáo viên hiện có của trường, theo đúng hợp đồng lao động và chuẩn nghề nghiệp.
Dùng ECERS hay CLASS ở Việt Nam có phù hợp không?
Hai công cụ này phát triển ở Mỹ, nên khi dùng ở Việt Nam cần thận trọng với khác biệt văn hoá và sĩ số lớp. Dùng chính thức để chấm điểm cần người được đào tạo và có bản quyền. Với mục đích chuyển đổi, nhiều đơn vị chỉ mượn khung tư duy của chúng, tức nhìn vào tương tác và tổ chức lớp, rồi xây bảng quan sát riêng khớp với chuẩn của hệ thống.