Mỗi phát hiện trong thẩm định một hệ thống giáo dục cần được xếp vào một trong năm hướng xử lý: dừng giao dịch, định giá lại, đặt làm điều kiện trước khi hoàn tất, đưa vào cam đoan kèm bồi hoàn, hoặc đưa vào kế hoạch sau giao dịch. Cách chọn phụ thuộc hai câu hỏi: phát hiện đó có đo được bằng tiền không, và có khắc phục được trước ngày hoàn tất không. Chọn sai công cụ là để rủi ro nằm ở chỗ không ai chịu.
Báo cáo thẩm định dày đến đâu cũng không bảo vệ nhà đầu tư nếu phát hiện không được chuyển thành điều khoản. Ngược lại, hợp đồng nhiều điều khoản mẫu mà không gắn với phát hiện cụ thể thì dễ bị bên bán bác vì "không có căn cứ". Bài này là bước nối giữa hai việc, đi qua từng công cụ, ưu nhược và các bẫy thường gặp trong giao dịch trường mầm non. Bài không đưa mẫu hợp đồng để chép; mỗi điều khoản cần luật sư soạn cho giao dịch cụ thể.
Ma trận chọn công cụ
Hai câu hỏi đặt ở mở bài tạo ra bốn ô. Ô nào cũng có công cụ chính và công cụ hỗ trợ.
| Phát hiện | Khắc phục được trước hoàn tất | Không khắc phục được trước hoàn tất |
|---|---|---|
| Đo được bằng tiền | Điều kiện tiên quyết; hoặc bên bán tự trả trước ngày hoàn tất | Định giá lại, hoặc bồi hoàn riêng kèm khoản giữ lại |
| Không đo được bằng tiền | Điều kiện tiên quyết | Cam đoan kèm bồi hoàn chung; nếu đủ nặng: đổi cấu trúc hoặc dừng |
Ví dụ áp dụng: nhãn hiệu đứng tên người sáng lập là phát hiện khó đo bằng tiền nhưng khắc phục được, nên là điều kiện tiên quyết. Nợ bảo hiểm xã hội đã xác định được số tiền là phát hiện đo được, có thể đòi bên bán nộp trước hoặc trừ vào giá. Một cơ sở chủ lực có hợp đồng thuê chỉ còn hai năm là phát hiện đo được một phần nhưng không khắc phục ngay được, nên đi vào giá hoặc vào khoản trả sau có điều kiện gia hạn.
Định giá lại: khi phát hiện đổi cách nhìn về lợi nhuận
Định giá lại phù hợp khi phát hiện làm thay đổi lợi nhuận bền vững hoặc làm phát sinh một khoản tương tự nợ. Ví dụ là các điều chỉnh lợi nhuận sau khi bóc giao dịch bên liên quan, khoản học phí thu trước vượt mức bình thường, hay khoản chi bảo trì đã trì hoãn. Những phát hiện này không phải là "vi phạm" của bên bán, mà là sự khác biệt giữa bức tranh chào bán và bức tranh thật.
Nguyên tắc khi đề xuất định giá lại là đi từ con số tới căn cứ. Mỗi khoản đề nghị giảm cần dẫn được về phát hiện cụ thể trong báo cáo thẩm định và chứng từ đi kèm. Đề xuất giảm giá chung chung "vì có nhiều rủi ro" thường làm bên bán cứng lại và kéo dài đàm phán. Cũng nên tránh tính trùng: một rủi ro đã được trừ vào giá thì không nên đồng thời đòi bồi hoàn đầy đủ cho cùng rủi ro đó.
Một biến thể là chuyển một phần giá sang khoản trả sau có điều kiện. Thay vì giảm giá vì lo cơ sở chủ lực không gia hạn được hợp đồng thuê, hai bên thoả thuận một khoản chỉ trả khi hợp đồng được gia hạn. Cách này chia rủi ro theo kết quả, thay vì theo dự đoán của từng bên.
Điều kiện tiên quyết: những việc phải xong trước khi chuyển tiền
Dùng cho việc khắc phục được. Chuyển nhượng nhãn hiệu về công ty, hoàn tất thủ tục công nhận hội đồng trường, ký phụ lục gia hạn với chủ nhà, xin văn bản chấp thuận đổi chủ, giải chấp tài sản khỏi khoản vay của người sáng lập, chấm dứt giao dịch bên liên quan không cần thiết. Mỗi điều kiện phải được viết cụ thể đến mức một bên thứ ba đọc là biết đã đạt hay chưa.
Đặt thời hạn và hệ quả. Điều kiện không đạt trong thời hạn thì sao: nhà đầu tư được quyền rút lui, được quyền miễn điều kiện và tiếp tục với điều chỉnh giá, hay hai bên gia hạn. Thiếu phần này, điều kiện tiên quyết trở thành lý do cho một cuộc đàm phán mới vào lúc bất lợi nhất.
Đừng biến điều kiện thành nơi chứa mọi thứ. Danh sách điều kiện quá dài làm giao dịch khó hoàn tất và tạo cảm giác nhà đầu tư đang tìm đường lui. Chỉ nên giữ những điều kiện mà nếu không đạt, nhà đầu tư thật sự sẽ không chuyển tiền. Phần còn lại chuyển sang cam kết sau hoàn tất có chế tài.
Cam kết trong thời gian chờ. Giữa ngày ký và ngày hoàn tất, bên bán vẫn điều hành chuỗi. Hợp đồng nên có danh sách việc bên bán không được làm khi chưa có đồng ý của nhà đầu tư, chẳng hạn mở cơ sở mới, ký hợp đồng thuê dài hạn mới, tăng lương hàng loạt, chia lợi nhuận, thu gói học phí nhiều năm với chiết khấu sâu.
Cam đoan, bảo đảm và thư tiết lộ
Cam đoan là những khẳng định của bên bán về hiện trạng: pháp nhân được thành lập hợp lệ, phần vốn không bị cầm cố, mọi cơ sở có giấy phép phù hợp, không có tranh chấp ngoài danh sách, thuế đã kê khai đầy đủ. Cam đoan có hai tác dụng. Trước ký, nó buộc bên bán tiết lộ những gì đi ngược với cam đoan, vì nếu không tiết lộ thì sẽ phải bồi hoàn. Sau ký, nó là căn cứ đòi bồi hoàn nếu điều cam đoan sai.
Bên bán đáp lại bằng thư tiết lộ: danh sách các ngoại lệ so với từng cam đoan. Bên bán muốn tiết lộ rộng, kiểu "mọi tài liệu trong phòng dữ liệu được coi là đã tiết lộ". Nhà đầu tư nên đòi tiết lộ cụ thể, công bằng, đủ chi tiết để một người đọc hợp lý hiểu được bản chất và mức độ của vấn đề. Đây là chỗ danh mục phòng dữ liệu có ngày tháng phát huy tác dụng.
Với giao dịch giáo dục, nên có nhóm cam đoan riêng về hoạt động giáo dục: giấy phép từng cơ sở, quy mô thực tế không vượt mức được phép, đội ngũ đạt chuẩn theo danh sách, không có sự cố an toàn trẻ nghiêm trọng ngoài danh sách, hồ sơ phòng cháy và an toàn thực phẩm đủ theo ma trận pháp lý đính kèm. Những cam đoan này gắn trực tiếp với các luồng thẩm định đã làm.
Bồi hoàn chung và bồi hoàn riêng
Hai loại bồi hoàn khác nhau ở phạm vi, giới hạn và thời hạn. Bảng dưới nêu các thông số thường được đàm phán; mức cụ thể tuỳ giao dịch.
| Thông số | Bồi hoàn chung (cho cam đoan sai) | Bồi hoàn riêng (cho rủi ro đã biết) |
|---|---|---|
| Phạm vi | Mọi cam đoan, trừ những gì đã tiết lộ | Một vụ việc hoặc một loại nghĩa vụ cụ thể, kể cả đã tiết lộ |
| Ngưỡng tối thiểu | Thường có: khiếu nại nhỏ dưới ngưỡng không được đòi | Thường không có |
| Mức trần | Thường là một tỷ lệ của giá | Có thể tới toàn bộ thiệt hại của vụ việc |
| Thời hạn đòi | Thường ngắn hơn, đủ để qua một chu kỳ kiểm toán | Thuế: dài theo thời hiệu; tranh chấp: tới khi kết thúc vụ việc |
| Bảo đảm thực hiện | Khoản giữ lại, hoặc bảo lãnh | Khoản giữ lại riêng, đo theo ước tính thiệt hại |
Cần nhớ một điểm của pháp luật Việt Nam: nếu hợp đồng thuộc phạm vi Luật Thương mại 2005, mức phạt vi phạm bị giới hạn ở tám phần trăm giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm. Đó là một lý do các giao dịch thường dựa vào cơ chế bồi thường, bồi hoàn thiệt hại và điều chỉnh giá thay vì phạt vi phạm. Luật sư cần xác định luật áp dụng và soạn cơ chế phù hợp.
Những bẫy hay gặp khi chuyển phát hiện thành điều khoản
Ngay cả khi phát hiện rõ ràng, cách viết điều khoản vẫn có thể làm mất tác dụng bảo vệ. Một số bẫy thường thấy trong giao dịch trường mầm non:
- Điều kiện tiên quyết viết theo kiểu "bên bán nỗ lực hợp lý để" thay vì nêu kết quả phải đạt, khiến không thể xác định điều kiện đã đạt hay chưa.
- Cam đoan về giấy phép chỉ nói chung "có đủ giấy phép cần thiết", không gắn với ma trận từng cơ sở, nên khó chứng minh cam đoan sai ở cơ sở nào.
- Bồi hoàn riêng cho một vụ việc nhưng lại bị áp chung ngưỡng tối thiểu và mức trần của bồi hoàn chung do soạn thảo không tách bạch.
- Thời hạn đòi bồi hoàn về thuế ngắn hơn thời hiệu truy thu, nên nghĩa vụ phát hiện muộn rơi hết về nhà đầu tư.
- Khoản giữ lại được giải phóng tự động theo ngày, không xét tới việc còn khiếu nại đang mở hay không.
- Cùng một rủi ro vừa được trừ vào giá vừa được đòi bồi hoàn đầy đủ, khiến bên bán phản đối toàn bộ cơ chế bồi hoàn.
Cách phòng là để người đã làm thẩm định đọc lại bản dự thảo hợp đồng, đối chiếu từng phát hiện với điều khoản tương ứng. Một bảng hai cột, phát hiện bên trái, điều khoản xử lý bên phải, giúp thấy ngay phát hiện nào chưa có chỗ.
Khoản giữ lại và kế hoạch một trăm ngày
Bồi hoàn chỉ có giá trị nếu bên bán còn tiền để trả. Khi bên bán là cá nhân sẽ nhận một khoản tiền lớn rồi rút khỏi doanh nghiệp, khoản giữ lại hoặc tài khoản phong toả là công cụ bảo đảm thực tế nhất. Kích thước và thời hạn của khoản giữ lại nên được tính từ các phát hiện cụ thể: ước tính nghĩa vụ thuế, bảo hiểm, các vụ việc đang mở, cộng một phần cho rủi ro chưa biết.
Những phát hiện không đi vào giá, điều kiện hay bồi hoàn vẫn có chỗ: kế hoạch một trăm ngày sau hoàn tất. Đó là danh sách việc nhà đầu tư cùng ban điều hành làm ngay sau khi vào: chuẩn hoá hợp đồng lao động, bổ sung nội quy, cập nhật ma trận pháp lý, sửa quy trình an toàn từ các sự cố lặp lại, thiết lập báo cáo định kỳ cho hội đồng thành viên. Mỗi việc nên có người phụ trách và ngân sách.
Kế hoạch này nên được chia sẻ với người sáng lập trước khi ký, nếu người sáng lập tiếp tục điều hành. Một người điều hành bất ngờ nhận danh sách dài việc phải sửa ngay sau khi bán vốn thường cảm thấy bị phê phán; cùng một danh sách được thống nhất trước lại trở thành kế hoạch chung.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mua bảo hiểm cho cam đoan và bảo đảm không?
Loại bảo hiểm này có trên thị trường quốc tế và được dùng trong một số giao dịch lớn ở khu vực, nhưng ít phổ biến với giao dịch giáo dục quy mô vừa ở Việt Nam. Chi phí, phạm vi loại trừ và yêu cầu về chất lượng thẩm định thường khiến nó chỉ đáng cân nhắc khi giá trị giao dịch đủ lớn và bên bán muốn rút hết tiền ngay.
Bên bán từ chối mọi khoản giữ lại thì sao?
Có thể thay bằng bảo lãnh của ngân hàng, cam kết của một bên có tài sản, hoặc chia giá thành nhiều đợt thanh toán gắn với mốc thời gian. Nếu bên bán từ chối mọi hình thức bảo đảm, giá trị thực của các cam đoan giảm đi nhiều, và điều đó nên phản ánh vào giá.
Phát hiện ra sau khi ký mà bên bán đã tiết lộ chung chung thì có đòi được không?
Tuỳ cách hợp đồng định nghĩa tiết lộ. Nếu hợp đồng đòi tiết lộ cụ thể, công bằng, một dòng chung chung có thể không đủ để miễn trách nhiệm cho bên bán. Nếu hợp đồng chấp nhận cả phòng dữ liệu là đã tiết lộ, nhà đầu tư khó đòi hơn nhiều.
Ai quyết định một phát hiện thuộc loại dừng giao dịch?
Cuối cùng là người ra quyết định đầu tư phía nhà đầu tư, dựa trên đề xuất của đội thẩm định. Nên đặt trước các tiêu chí dừng ngay từ khi bắt đầu thẩm định, chẳng hạn không chứng minh được quyền sở hữu, cơ sở chủ lực không có giấy phép, để quyết định không bị cảm xúc giao dịch chi phối.
Kế hoạch một trăm ngày có nên đưa vào hợp đồng không?
Thường không đưa nguyên văn vào hợp đồng mua bán vốn, vì phần lớn là việc của công ty sau giao dịch. Nhưng một số cam kết của người sáng lập trong kế hoạch, như tiếp tục điều hành, hỗ trợ chuyển giao, có thể được ghi vào thoả thuận thành viên hoặc hợp đồng quản lý.