Theo Điều 69 Luật Doanh nghiệp 2020, công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên chỉ được chia lợi nhuận cho thành viên khi kinh doanh có lãi, đã hoàn thành nghĩa vụ thuế và nghĩa vụ tài chính khác, và vẫn bảo đảm thanh toán đủ các khoản nợ, nghĩa vụ tài sản đến hạn sau khi chia. Lợi nhuận được chia theo tỷ lệ phần vốn góp, khi hội đồng thành viên quyết định chia. Không ai được hứa với nhà đầu tư thiểu số một mức chia cố định.
Với công ty vận hành trường mầm non, có ba chỗ làm phép tính này khác ngành khác: học phí thu trước làm tiền mặt trông nhiều hơn tiền thật có quyền dùng; trường đăng ký hoạt động không vì lợi nhuận không chia lợi nhuận; và lợi ích có thể chảy về một số thành viên qua tiền thuê, phí quản lý trước khi kịp thành lợi nhuận. Bài này giải thích từng chỗ và cách viết chính sách chia lợi nhuận trong thoả thuận thành viên.
Ba điều kiện của Điều 69, kiểm theo thứ tự
Hội đồng thành viên nên kiểm đủ ba điều kiện trước khi thông qua nghị quyết chia. Mỗi điều kiện có cách kiểm riêng.
- Kinh doanh có lãi. Căn cứ là báo cáo tài chính của kỳ đã kết thúc. Lãi phải là lãi sau khi ghi nhận doanh thu đúng kỳ, tức là học phí chỉ được tính doanh thu cho những tháng trẻ đã thực học.
- Đã hoàn thành nghĩa vụ thuế và tài chính khác. Thuế thu nhập doanh nghiệp, các khoản phải nộp khác đã nộp hoặc đã trích đủ. Với công ty có ưu đãi thuế cho lĩnh vực giáo dục, cần kiểm điều kiện ưu đãi vẫn còn đáp ứng.
- Vẫn trả được nợ sau khi chia. Sau khi trừ số tiền dự kiến chia, công ty vẫn đủ khả năng thanh toán các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản đến hạn. Học phí thu trước là nghĩa vụ phải tính vào đây.
Nếu lợi nhuận đã chia mà vi phạm các điều kiện này, Điều 70 cho phép thu hồi phần đã chia; thành viên phải hoàn trả cho công ty, và các thành viên liên quan cùng chịu trách nhiệm về các khoản nợ trong phạm vi số tiền đã nhận cho tới khi hoàn trả đủ. Nhà đầu tư thiểu số nhận lợi nhuận từ một nghị quyết sai cũng không an toàn.
Học phí thu trước: tiền có trong tài khoản, chưa phải tiền của công ty
Nhiều trường mầm non tư thục thu học phí theo kỳ, theo học kỳ hoặc theo năm, đôi khi kèm ưu đãi khi đóng trước. Khi phụ huynh đóng tiền cho cả năm vào tháng tám, tài khoản của công ty tăng mạnh. Về kế toán, khoản tiền này chưa là doanh thu; nó là khoản người mua trả tiền trước, hay doanh thu chưa thực hiện, và chỉ được chuyển dần sang doanh thu theo từng tháng trẻ thực học.
Hệ quả cho chia lợi nhuận là rõ: một công ty có nhiều tiền mặt vào đầu năm học có thể không có lợi nhuận để chia, và chia từ tiền học phí thu trước là dùng tiền của phụ huynh cho thành viên. Nếu sau đó sĩ số giảm, phụ huynh rút con và đòi hoàn phí theo chính sách của trường, công ty có thể không còn tiền để hoàn.
Nhà đầu tư thiểu số nên đòi ba thứ: báo cáo tài chính ghi nhận học phí đúng kỳ, gói báo cáo định kỳ có dòng số dư học phí thu trước, và chính sách chia lợi nhuận quy định mức tiền mặt tối thiểu phải giữ lại không thấp hơn một tỷ lệ của số dư này. Kiểm toán độc lập là cách đơn giản nhất để kiểm chuyện ghi nhận doanh thu.
Trường tư thục hoạt động không vì lợi nhuận: không có lợi nhuận để chia
Luật Giáo dục 2019 phân biệt cơ sở giáo dục tư thục và cơ sở giáo dục tư thục hoạt động không vì lợi nhuận. Ở loại thứ hai, nhà đầu tư cam kết và thực hiện cam kết hoạt động không vì lợi nhuận, không rút vốn, không hưởng lợi tức; phần lợi nhuận tích luỹ hằng năm được dùng để tiếp tục đầu tư phát triển cơ sở giáo dục. Cam kết này được ghi nhận trong hồ sơ của nhà trường.
Với nhà đầu tư thiểu số, điểm cần kiểm đầu tiên là trường mình góp vốn thuộc loại nào, và công ty có kế hoạch chuyển đổi hay không. Nếu trường đã là hoặc sẽ là loại không vì lợi nhuận, mô hình thu hồi vốn qua chia lợi nhuận không áp dụng, và giá trị khoản đầu tư phải được nhìn theo hướng khác, chẳng hạn như một khoản đóng góp có mục tiêu xã hội.
Quyết định chuyển một trường từ loại thông thường sang loại không vì lợi nhuận đổi căn bản quyền lợi của thành viên. Như đã bàn ở bài về danh mục vấn đề bảo lưu, việc này nên cần sự đồng ý của nhà đầu tư thiểu số, và nên được thêm vào các trường hợp cho quyền yêu cầu công ty mua lại phần vốn theo Điều 51. Chi tiết về điều kiện, thủ tục chuyển đổi cần kiểm theo văn bản hướng dẫn hiện hành.
Lợi ích chảy ra trước khi thành lợi nhuận
Lợi nhuận chia theo tỷ lệ vốn chỉ là phần còn lại sau mọi chi phí. Nếu một số chi phí chảy về thành viên đa số hay người có liên quan, tỷ lệ hưởng lợi thực tế đã lệch khỏi tỷ lệ vốn. Bảng liệt kê các kênh thường gặp ở trường mầm non.
| Kênh | Cách lợi ích chảy ra | Cách kiểm và kiểm soát |
|---|---|---|
| Tiền thuê campus | Đa số sở hữu toà nhà, giá thuê cao hơn mặt bằng hoặc tăng nhanh hơn thoả thuận ban đầu | Giao dịch với người có liên quan cần chấp thuận; so sánh với giá thuê tương đương; công thức điều chỉnh cố định |
| Phí quản lý, phí thương hiệu | Công ty khác của đa số thu phí quản lý hay phí dùng thương hiệu theo phần trăm doanh thu | Ghi mức phí vào thoả thuận; mọi thay đổi thuộc danh mục bảo lưu |
| Thù lao người quản lý | Đa số giữ vị trí điều hành, nhận lương thưởng cao bất thường | Thù lao do hội đồng thành viên duyệt theo khung; thưởng gắn chỉ tiêu |
| Nhà cung cấp | Suất ăn, đồng phục, học liệu mua từ công ty của người có liên quan | Báo cáo giao dịch với người có liên quan định kỳ; quyền yêu cầu chào giá cạnh tranh |
| Khoản vay thành viên | Lãi trả cho đa số trước khi có lợi nhuận | Hạn mức vay và lãi suất tham chiếu |
Không phải mọi giao dịch với người có liên quan đều xấu. Một gia đình sáng lập cho công ty thuê toà nhà với giá hợp lý và hợp đồng dài hạn có thể là lợi thế. Vấn đề là minh bạch và có cơ chế duyệt, không phải cấm tuyệt đối.
Ví dụ giả định: có tiền trong tài khoản, không có lợi nhuận để chia
Giả định một công ty vận hành một trường mầm non kết thúc năm tài chính vào cuối tháng mười hai. Vào thời điểm đó, tài khoản ngân hàng có một số dư lớn, phần nhiều đến từ việc nhiều phụ huynh đóng học phí cho cả năm học vào tháng tám để nhận ưu đãi. Thành viên đa số đề xuất chia một khoản bằng một phần ba số dư tiền mặt.
Khi tách số liệu, bức tranh khác hẳn. Học phí cho các tháng từ tháng một tới tháng năm của năm sau vẫn là doanh thu chưa thực hiện, tức nghĩa vụ phải phục vụ phụ huynh. Lợi nhuận sau thuế của năm, sau khi chỉ ghi nhận học phí của những tháng đã học, nhỏ hơn nhiều so với khoản đề xuất chia. Nếu chia theo đề xuất, công ty dùng tiền của phụ huynh để trả cho thành viên, và khi sang học kỳ hai, dòng tiền vào gần như bằng không vì phụ huynh đã đóng trước.
Trong ví dụ này, nhà đầu tư thiểu số có lý do để phản đối, và điều đó bảo vệ cả chính họ khỏi nguy cơ bị thu hồi phần lợi nhuận đã nhận theo Điều 70. Bài học thực hành là luôn đọc ba con số cùng nhau trước khi biểu quyết: lợi nhuận sau thuế, số dư học phí thu trước, và dòng tiền dự kiến tới hết năm học.
Chính sách chia lợi nhuận: viết gì vào thoả thuận
Mức chia mục tiêu, không phải mức chia cam kết. Thoả thuận có thể ghi một tỷ lệ mục tiêu của lợi nhuận sau thuế sẽ được đề xuất chia mỗi năm, nếu đủ điều kiện luật và không trái kế hoạch đầu tư đã duyệt. Đây là nguyên tắc định hướng cho hội đồng thành viên, không phải lời hứa với nhà đầu tư.
Thứ tự ưu tiên sử dụng lợi nhuận. Ví dụ: bù lỗ các năm trước, trích quỹ dự phòng cho an toàn và bảo trì cơ sở vật chất, giữ lại tiền mặt tương ứng một tỷ lệ của học phí thu trước, rồi mới tới đầu tư mở rộng và chia cho thành viên.
Quyền đề xuất chia. Nếu nhà đầu tư thiểu số đủ tỷ lệ để yêu cầu triệu tập họp, họ có thể đề nghị đưa việc chia lợi nhuận vào chương trình họp. Thoả thuận nên ghi rằng nếu công ty đủ điều kiện và đa số không muốn chia trong nhiều năm liền, phải có giải trình kèm kế hoạch sử dụng lợi nhuận giữ lại.
Thời điểm chia. Nên gắn với lịch năm học hơn là năm dương lịch, tránh chia vào thời điểm dòng tiền của trường mỏng nhất, chẳng hạn ngay trước mùa tuyển sinh khi công ty cần chi cho cải tạo và tuyển giáo viên.
Chia không theo tỷ lệ vốn. Luật quy định chia tương ứng phần vốn góp. Nếu các bên muốn một bên hưởng nhiều hơn tỷ lệ vốn, chẳng hạn bù cho người điều hành, cách minh bạch hơn là trả qua thù lao hay thưởng đã duyệt, thay vì cố viết một tỷ lệ chia khác tỷ lệ vốn.
Thuế trên lợi nhuận được chia và hồ sơ cần giữ
Lợi nhuận được chia là lợi nhuận sau thuế thu nhập doanh nghiệp, nên tới tay thành viên đã đi qua một lớp thuế. Với thành viên là cá nhân, khoản lợi nhuận nhận được từ công ty là thu nhập từ đầu tư vốn, lâu nay chịu thuế thu nhập cá nhân theo thuế suất toàn phần trên số tiền nhận, do công ty khấu trừ khi chi trả. Với thành viên là doanh nghiệp trong nước, khoản lợi nhuận được chia từ một doanh nghiệp đã nộp thuế thu nhập doanh nghiệp thường không phải nộp thêm thuế thu nhập doanh nghiệp. Mức thuế và điều kiện có thể thay đổi theo luật thuế sửa đổi gần đây, nên cần kế toán xác nhận theo văn bản hiện hành.
Hồ sơ nên giữ cho mỗi lần chia gồm: báo cáo tài chính làm căn cứ, nghị quyết của hội đồng thành viên về việc chia, bảng tính chứng minh ba điều kiện của Điều 69 được đáp ứng, chứng từ chi trả và chứng từ khấu trừ thuế nếu có. Bộ hồ sơ này bảo vệ thành viên nếu sau này có yêu cầu thu hồi phần lợi nhuận đã chia, và bảo vệ người quản lý đã đề xuất chia.
Nhà đầu tư thiểu số là tổ chức nước ngoài còn có quy định riêng về chuyển lợi nhuận ra nước ngoài. Phần đó thuộc pháp lý đầu tư, ngoài phạm vi bài này.
Câu hỏi thường gặp
Có thể chia lợi nhuận tạm ứng giữa năm không?
Luật đặt điều kiện chia dựa trên kết quả kinh doanh có lãi và khả năng trả nợ, nên việc tạm ứng giữa năm phải có căn cứ báo cáo tài chính giữa kỳ đáng tin cậy và nghị quyết của hội đồng thành viên. Với trường mầm non, tạm ứng giữa năm học dễ vấp vào tiền học phí thu trước, nên cần thận trọng.
Nếu công ty có lãi nhưng không chia nhiều năm, thiểu số làm gì được?
Luật không buộc công ty phải chia. Thiểu số dùng quyền yêu cầu họp nếu đủ tỷ lệ, đề nghị đưa việc chia vào chương trình, và dựa vào chính sách chia trong thoả thuận nếu có. Trường hợp lợi nhuận giữ lại bị dùng cho giao dịch có lợi cho đa số, đó là vấn đề giao dịch với người có liên quan.
Lỗ luỹ kế các năm trước có phải bù trước khi chia không?
Thực hành kế toán và thuế thường xử lý lỗ trước khi xác định lợi nhuận còn lại để phân phối, và chuyển lỗ được áp dụng khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp theo thời hạn luật thuế cho phép. Nên ghi rõ thứ tự bù lỗ trong chính sách chia để tránh tranh cãi.
Thành viên chưa góp đủ vốn có được chia lợi nhuận đủ tỷ lệ cam kết không?
Không. Thành viên chưa góp đủ phần vốn cam kết chỉ có quyền tương ứng phần vốn đã góp, trong đó có quyền được chia lợi nhuận. Nhà đầu tư góp theo đợt nên kiểm tỷ lệ đã góp thực tế vào thời điểm chia.
Quỹ phúc lợi, khen thưởng cho giáo viên có lấy từ lợi nhuận không?
Thường có. Nhiều công ty trích một phần lợi nhuận sau thuế vào quỹ khen thưởng, phúc lợi trước khi chia cho thành viên. Mức trích do hội đồng thành viên quyết định trong khuôn khổ điều lệ. Với trường mầm non, quỹ này là một công cụ giữ chân giáo viên nên có lý do để duy trì.
Nhà đầu tư thiểu số có nên chọn nhận lợi nhuận bằng cách tăng vốn thay vì nhận tiền không?
Khi lợi nhuận được giữ lại để tái đầu tư, mọi thành viên cùng hưởng theo tỷ lệ qua giá trị phần vốn tăng lên, nên không ai bị pha loãng. Đây là quyết định đầu tư của từng nhà đầu tư, phụ thuộc kế hoạch dòng tiền của họ và triển vọng của trường, không có câu trả lời chung.