Khi góp vốn thiểu số vào một công ty trách nhiệm hữu hạn đang vận hành trường mầm non, nhà đầu tư mua một phần vốn góp, không mua quyền điều hành trường, không mua trực tiếp campus hay giấy phép. Đi kèm phần vốn đó là ba lớp quyền chồng lên nhau: quyền mà Luật Doanh nghiệp 2020 tự cho mọi thành viên, quyền ghi thêm trong điều lệ công ty, và quyền thoả thuận riêng giữa các thành viên.
Giá trị thật của một vị trí thiểu số nằm ở lớp thứ hai và thứ ba nhiều hơn ở lớp thứ nhất. Luật chỉ đặt một mặt bằng tối thiểu; phần còn lại phụ thuộc vào những gì được viết ra trước ngày chuyển tiền. Bài này tách từng lớp, chỉ ra chỗ quyền của thành viên công ty dừng lại trước cửa nhà trường, và cách đọc cấu trúc đề xuất 51/49 cho đúng.
"Cổ phần" hay "phần vốn góp": gọi đúng tên để đọc đúng luật
Trong giao tiếp, người ta hay nói "mua cổ phần trường mầm non". Về pháp lý, phần lớn trường mầm non tư thục ở Việt Nam do một công ty trách nhiệm hữu hạn làm nhà đầu tư, và công ty trách nhiệm hữu hạn không có cổ phần. Thứ nhà đầu tư nhận được là phần vốn góp, ghi trên giấy chứng nhận phần vốn góp và trong sổ đăng ký thành viên. Chỉ khi công ty là công ty cổ phần thì mới có cổ phần, cổ phiếu và đại hội đồng cổ đông.
Sự khác biệt này không chỉ là chữ. Hai loại hình nằm ở hai chương khác nhau của Luật Doanh nghiệp 2020, với ngưỡng biểu quyết khác nhau, cơ chế chuyển nhượng khác nhau và mức độ "đóng" khác nhau. Công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên là loại hình khép kín: thành viên muốn bán phần vốn phải chào cho những người còn lại trước, số thành viên không quá năm mươi. Công ty cổ phần mở hơn, cổ phần về nguyên tắc chuyển nhượng tự do trừ khi điều lệ hạn chế.
Vì thế việc đầu tiên khi xem một cơ hội là hỏi thẳng: pháp nhân đứng sau trường là loại hình gì, ai đang là thành viên, vốn điều lệ đã góp đủ chưa. Bài này dùng chữ "cổ phần thiểu số" theo nghĩa thông dụng, nhưng mọi phân tích bên dưới bám vào quy định của công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên, trừ chỗ ghi rõ là công ty cổ phần.
Ba lớp quyền chồng lên nhau
Lớp một: quyền luật định. Đây là phần không ai tước được, kể cả khi điều lệ im lặng. Theo Điều 49 Luật Doanh nghiệp 2020, mọi thành viên được dự họp hội đồng thành viên, biểu quyết theo phần vốn góp, được chia lợi nhuận tương ứng, được ưu tiên góp thêm khi tăng vốn và được định đoạt phần vốn của mình. Thành viên hoặc nhóm thành viên từ 10% vốn điều lệ trở lên có thêm quyền yêu cầu triệu tập họp, kiểm tra sổ sách và yêu cầu toà án huỷ nghị quyết sai trình tự.
Lớp hai: điều lệ công ty. Điều lệ được phép quy định khác luật ở nhiều điểm: hạ ngưỡng 10% xuống thấp hơn, đặt tỷ lệ cụ thể cho cuộc họp, quy định nguyên tắc định giá khi công ty mua lại phần vốn, liệt kê thêm việc phải biểu quyết tại cuộc họp. Điều lệ là văn bản nộp cho cơ quan đăng ký kinh doanh, ràng buộc mọi thành viên hiện tại và tương lai, kể cả người mua lại phần vốn sau này.
Lớp ba: thoả thuận thành viên. Đây là hợp đồng dân sự giữa các thành viên với nhau, thường được gọi theo tiếng Anh là shareholders agreement. Những cơ chế như quyền bán kèm, nghĩa vụ bán theo, danh mục vấn đề cần sự đồng ý của nhà đầu tư, gói báo cáo định kỳ, quyền chọn bán khi có sự kiện vi phạm đều nằm ở đây. Thoả thuận chỉ ràng buộc các bên đã ký, nên những điều khoản cốt lõi thường được chép lại vào điều lệ để có hiệu lực với cả người đến sau.
Thứ tự ưu tiên khi ba lớp va nhau. Luật đứng trên điều lệ ở những điểm luật không cho phép quy định khác. Giữa điều lệ và thoả thuận thành viên, rủi ro lớn nhất là hai văn bản nói khác nhau mà không ai sửa cho khớp. Một quy tắc thực hành đơn giản: mỗi quyền quan trọng phải tìm được chỗ đứng ở điều lệ, và thoả thuận thành viên có điều khoản buộc các bên biểu quyết sửa điều lệ cho khớp nếu phát hiện lệch.
Công ty và nhà trường: quyền của thành viên dừng ở đâu
Một trường mầm non tư thục có hai tầng tổ chức. Tầng trên là công ty, pháp nhân doanh nghiệp, có hội đồng thành viên, chủ tịch hội đồng thành viên và giám đốc. Tầng dưới là nhà trường, cơ sở giáo dục được cơ quan quản lý giáo dục cho phép thành lập và cho phép hoạt động, có hiệu trưởng, tổ chuyên môn và vận hành theo Điều lệ trường mầm non do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành (Thông tư 52/2020/TT-BGDĐT, nên kiểm bản hợp nhất hiện hành).
Thành viên thiểu số có tiếng nói ở tầng trên. Mọi ảnh hưởng xuống tầng dưới đều đi gián tiếp: qua ngân sách công ty duyệt, qua người công ty đề cử làm hiệu trưởng theo đúng tiêu chuẩn của ngành, qua chính sách học phí và chương trình mà công ty với tư cách nhà đầu tư quyết định. Nhà đầu tư không có quyền vào lớp chỉnh cách cô dạy, cũng không nên muốn có quyền đó.
Hệ quả thực tế là danh mục quyền của thiểu số phải được viết theo ngôn ngữ của công ty: phê duyệt ngân sách, phê duyệt việc thay hiệu trưởng, phê duyệt việc đổi chương trình hay đổi thương hiệu, phê duyệt hợp đồng thuê campus. Viết theo ngôn ngữ lớp học như "được giám sát chất lượng giảng dạy" là viết thứ không thi hành được, và dễ gây va chạm với người điều hành.
Những thứ một phần vốn thiểu số không mua được
Hiểu lầm về vị trí thiểu số thường đến từ việc nghĩ rằng góp tiền là có quyền tương xứng với số tiền. Danh sách dưới đây là những thứ không tự động đi kèm.
- Quyền điều hành. Giám đốc và chủ tịch hội đồng thành viên do đa số quyết định, trừ khi thoả thuận dành cho nhà đầu tư quyền đề cử một vị trí.
- Quyền sở hữu trực tiếp tài sản. Đất, công trình, thiết bị, học liệu thuộc về công ty hoặc thuộc về bên cho thuê. Thành viên sở hữu phần vốn trong công ty, không sở hữu viên gạch nào.
- Lợi nhuận được bảo đảm. Luật chỉ cho chia lợi nhuận khi công ty có lãi và còn trả được nợ. Không ai được hứa một mức chia cố định từ phần vốn góp.
- Đường ra dễ dàng. Phần vốn trong công ty trách nhiệm hữu hạn không có thị trường. Muốn bán phải chào cho thành viên còn lại trước, và người mua bên ngoài phải chấp nhận cùng điều kiện.
- Giấy phép và thương hiệu. Quyết định cho phép hoạt động giáo dục cấp cho nhà trường; nhãn hiệu có thể thuộc công ty hoặc thuộc một bên khác cho công ty dùng. Phải kiểm từng thứ đứng tên ai.
- Quyền xem dữ liệu cá nhân của trẻ. Nhà đầu tư nhận số liệu tổng hợp, không nhận hồ sơ từng trẻ.
Mỗi dòng trên đều có thể được bổ sung bằng hợp đồng, nhưng phải đàm phán và viết ra. Không viết thì luật chỉ cho mặt bằng tối thiểu ở lớp một.
Tỷ lệ vốn và sức nặng thực tế của vị trí thiểu số
Bảng dưới đây giả định điều lệ không quy định khác và mọi thành viên đều dự họp. Ngưỡng 65% và 75% lấy từ Điều 59 Luật Doanh nghiệp 2020; khi chỉ một phần thành viên dự họp, mẫu số là tổng vốn của người dự họp nên sức nặng thay đổi.
| Tỷ lệ phần vốn | Quyền luật định đáng chú ý | Sức nặng khi biểu quyết |
|---|---|---|
| Dưới 10% | Quyền của mọi thành viên ở khoản 1 Điều 49 | Hầu như không chặn được nghị quyết nào; nên gộp nhóm hoặc xin điều lệ hạ ngưỡng |
| Từ 10% đến 25% | Thêm quyền ở khoản 2 Điều 49: yêu cầu họp, kiểm tra sổ sách, yêu cầu huỷ nghị quyết | Chưa đủ chặn nghị quyết cần 75% nếu đa số dự họp đầy đủ |
| Trên 25% đến 35% | Như trên | Đủ chặn nhóm việc cần 75%: sửa điều lệ, tổ chức lại, giải thể, bán tài sản lớn |
| Trên 35% đến dưới 50% | Như trên | Đủ chặn cả nghị quyết thông thường cần 65%; bên đa số không tự thông qua được gì tại cuộc họp đủ mặt |
Đọc bảng này cùng điều lệ cụ thể của công ty. Điều lệ có thể đặt danh mục việc cần biểu quyết khác, và bên đa số có thể tìm đường khác, chẳng hạn lấy ý kiến bằng văn bản, nơi mẫu số là vốn điều lệ chứ không phải vốn dự họp.
Đọc cấu trúc đề xuất 51/49 cho đúng
Trang giới thiệu của Global Star nêu lộ trình cổ phần thiểu số với cấu trúc đề xuất 51/49. Đó là điểm khởi đầu để đàm phán, không phải điều khoản đã chốt, và các chi tiết chỉ được trao đổi sau khi hai bên ký thoả thuận bảo mật. Điều đáng hiểu trước là con số này vận hành thế nào dưới luật.
Với 51% vốn và ngưỡng thông qua 65% tại cuộc họp đủ mặt, bên đa số không tự thông qua được nghị quyết nào nếu bên 49% bỏ phiếu chống. Nói cách khác, 51/49 trong một công ty trách nhiệm hữu hạn, nếu điều lệ giữ ngưỡng mặc định, gần với đồng kiểm soát hơn là kiểm soát của một bên. Điều này có lợi cho nhà đầu tư thiểu số ở chỗ không bị lấn át, nhưng cũng đặt ra rủi ro bế tắc: hai bên không đồng ý thì công ty đứng yên.
Vì vậy cấu trúc 51/49 nghiêm túc luôn đi kèm ba thứ: một danh mục việc thường ngày giao cho giám đốc quyết trong hạn mức ngân sách đã duyệt, để hội đồng thành viên không phải biểu quyết từng việc; một danh mục vấn đề bảo lưu cần cả hai đồng ý; và một cơ chế gỡ bế tắc có thời hạn. Thiếu ba thứ này, con số 51/49 chỉ là tỷ lệ chia lời, chưa phải cấu trúc quản trị.
Trước khi ký: các câu nên hỏi
Những câu dưới đây nên có câu trả lời bằng văn bản trước khi chuyển khoản góp vốn hay nhận chuyển nhượng.
- Pháp nhân đứng sau trường là công ty trách nhiệm hữu hạn hay công ty cổ phần, vốn điều lệ bao nhiêu, đã góp đủ chưa, sổ đăng ký thành viên ghi những ai?
- Phần vốn của nhà đầu tư đến từ góp thêm vào công ty hay mua lại từ thành viên hiện hữu? Tiền đi vào công ty hay đi vào túi người bán?
- Điều lệ hiện hành có quy định riêng về tỷ lệ họp, tỷ lệ thông qua, danh mục việc phải biểu quyết tại cuộc họp không?
- Campus đứng tên ai: công ty, thành viên đa số hay một bên thứ ba? Hợp đồng thuê còn bao lâu, giá thuê điều chỉnh theo công thức nào?
- Nhãn hiệu, học liệu, quyết định cho phép hoạt động của nhà trường đứng tên ai?
- Nhà đầu tư được đề cử vị trí nào, nhận báo cáo gì, khi nào, và có đường ra nào được viết sẵn?
Sáu câu này không thay cho thẩm định pháp lý và tài chính đầy đủ, vốn là một công việc riêng. Chúng chỉ giúp nhận ra sớm một cơ hội có cấu trúc rõ hay chưa.
Câu hỏi thường gặp
Góp vốn thiểu số vào công ty giáo dục có phải xin phép cơ quan quản lý giáo dục không?
Việc thay đổi thành viên công ty là thủ tục đăng ký doanh nghiệp. Tuy vậy, nếu thay đổi làm đổi nhà đầu tư hoặc thông tin của nhà trường đã ghi trong quyết định cho phép thành lập, có thể phát sinh thủ tục với cơ quan quản lý giáo dục. Cần kiểm theo quy định hiện hành về điều kiện đầu tư và hoạt động giáo dục cho từng trường hợp.
Nhà đầu tư cá nhân và nhà đầu tư là tổ chức có khác nhau về quyền thành viên không?
Về quyền trong công ty thì không khác: quyền gắn với phần vốn góp, không gắn với tư cách cá nhân hay tổ chức. Khác ở chỗ tổ chức cử người đại diện theo uỷ quyền dự họp, và ở nghĩa vụ thuế khi nhận lợi nhuận hay khi chuyển nhượng. Nhà đầu tư nước ngoài có thêm điều kiện riêng.
Có nên đòi một ghế chủ tịch hội đồng thành viên khi chỉ có phần vốn thiểu số?
Thường không cần. Chủ tịch hội đồng thành viên triệu tập và chủ trì họp, ký nghị quyết, nhưng không có thêm phiếu. Thứ nhà đầu tư thiểu số cần hơn là quyền đề cử người phụ trách tài chính hoặc kiểm soát, cùng quyền được mời họp đúng hạn và nhận tài liệu trước.
Thoả thuận thành viên có phải nộp cho cơ quan đăng ký kinh doanh không?
Không bắt buộc. Thoả thuận thành viên là hợp đồng giữa các bên, giữ kín được. Chính vì nó không công khai và không ràng buộc người chưa ký, những điều khoản quan trọng nhất thường được đưa vào điều lệ, vốn là văn bản nộp kèm hồ sơ đăng ký doanh nghiệp.
Nếu công ty là công ty cổ phần thì các ngưỡng trong bài còn đúng không?
Không. Công ty cổ phần áp dụng quy định về đại hội đồng cổ đông với ngưỡng thông qua khác, và quyền của cổ đông thiểu số gắn với ngưỡng 5% cổ phần phổ thông thay vì 10% vốn điều lệ. Cần đọc chương về công ty cổ phần trong Luật Doanh nghiệp 2020 và điều lệ cụ thể.
Vị trí thiểu số có hợp với người muốn tham gia điều hành trường không?
Ít khi hợp. Vị trí thiểu số phù hợp với nhà đầu tư muốn có tiếng nói ở các quyết định lớn và giao vận hành cho đơn vị chuyên môn. Người muốn trực tiếp điều hành thường hợp hơn với lộ trình sở hữu một campus hoặc nhượng quyền, mỗi lộ trình có cấu trúc rủi ro riêng.