Luật Doanh nghiệp 2020 cho thành viên thiểu số của công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên bốn nhóm quyền chính: quyền của mọi thành viên ở khoản 1 Điều 49; quyền thêm cho thành viên hoặc nhóm từ 10% vốn điều lệ ở khoản 2 Điều 49; quyền yêu cầu công ty mua lại phần vốn khi phản đối một số nghị quyết theo Điều 51; và quyền khởi kiện người quản lý theo Điều 72. Ngoài ra, Điều 52 cho thành viên còn lại quyền ưu tiên mua khi có người muốn bán phần vốn.
Bài này là bảng tra để dùng khi đọc điều lệ hoặc khi có việc thật: một cuộc họp bị triệu tập vội, một nghị quyết thấy sai, một yêu cầu xem sổ sách bị từ chối. Mỗi quyền đi kèm điều kiện kích hoạt và giới hạn. Luật đã có các lần sửa đổi sau năm 2020, nên trước khi dùng cho việc cụ thể cần đối chiếu bản hợp nhất hiện hành và điều lệ của chính công ty.
Quyền của mọi thành viên, không phụ thuộc tỷ lệ
Khoản 1 Điều 49 liệt kê các quyền mà một thành viên có ngay khi tên được ghi vào sổ đăng ký thành viên, dù phần vốn chỉ vài phần trăm.
| Quyền | Nội dung | Lưu ý khi dùng |
|---|---|---|
| Dự họp và biểu quyết | Tham dự họp hội đồng thành viên, thảo luận, kiến nghị, biểu quyết các vấn đề thuộc thẩm quyền | Số phiếu tương ứng phần vốn đã góp, không phải phần vốn cam kết |
| Chia lợi nhuận | Được chia tương ứng phần vốn góp sau khi công ty nộp đủ thuế và hoàn thành nghĩa vụ tài chính | Chỉ khi hội đồng thành viên quyết định chia và đủ điều kiện ở Điều 69 |
| Giá trị còn lại khi giải thể | Được chia phần tài sản còn lại tương ứng phần vốn khi công ty giải thể hoặc phá sản | Đứng sau mọi chủ nợ |
| Ưu tiên góp thêm vốn | Được ưu tiên góp thêm khi công ty tăng vốn điều lệ | Công cụ chính chống bị pha loãng |
| Định đoạt phần vốn | Chuyển nhượng, để thừa kế, tặng cho, dùng trả nợ theo luật và điều lệ | Bán cho người ngoài phải qua thủ tục chào bán ở Điều 52 |
| Khởi kiện | Tự mình hoặc nhân danh công ty khởi kiện chủ tịch hội đồng thành viên, giám đốc và người quản lý khác | Chi tiết ở Điều 72 |
Các quyền này không cần điều lệ nhắc lại mới có. Điều lệ có thể bổ sung, nhưng không tước được những quyền luật đã trao cho mọi thành viên.
Ngưỡng 10%: bộ quyền giám sát
Khoản 2 Điều 49 trao thêm quyền cho thành viên, hoặc nhóm thành viên gộp lại, sở hữu từ 10% vốn điều lệ trở lên. Điều lệ được phép quy định một tỷ lệ nhỏ hơn 10%, không được nâng lên. Nhóm quyền này gồm: yêu cầu triệu tập họp hội đồng thành viên để giải quyết việc thuộc thẩm quyền; kiểm tra, xem xét, tra cứu sổ ghi chép và theo dõi giao dịch, sổ kế toán, báo cáo tài chính hằng năm; kiểm tra, tra cứu và sao chụp sổ đăng ký thành viên, biên bản họp, nghị quyết, quyết định của hội đồng thành viên và hồ sơ khác của công ty.
Quyền thứ tư trong nhóm này nặng ký nhất: yêu cầu toà án hoặc trọng tài huỷ bỏ nghị quyết, quyết định của hội đồng thành viên trong thời hạn 90 ngày, nếu trình tự, thủ tục, điều kiện họp hoặc nội dung nghị quyết không đúng luật và điều lệ. Mốc bắt đầu tính 90 ngày cần đọc đúng điều khoản đang áp dụng; cách an toàn là coi ngày kết thúc cuộc họp là mốc, không chờ tới ngày nhận được biên bản. Ai không đọc biên bản kịp thời là mất quyền này.
Với nhà đầu tư dưới 10%, có hai cách để chạm tới bộ quyền giám sát: đàm phán để điều lệ hạ ngưỡng xuống bằng hoặc dưới phần vốn của mình, hoặc ký trước một thoả thuận với thành viên nhỏ khác để cùng đứng tên khi cần thực hiện quyền. Cách thứ nhất chắc hơn vì điều lệ ràng buộc chính công ty.
Khi một thành viên nắm trên 90%
Khoản 3 Điều 49 xử lý một tình huống hay gặp ở công ty gia đình chuyển thành công ty có nhà đầu tư: một người nắm trên 90% vốn điều lệ, phần còn lại chia cho vài người nhỏ, không ai đạt 10%. Nếu điều lệ không quy định tỷ lệ nhỏ hơn, nhóm thành viên còn lại đương nhiên có bộ quyền ở khoản 2, tức là được yêu cầu họp, kiểm tra sổ sách, xin huỷ nghị quyết, mà không cần chứng minh mình đạt ngưỡng.
Quy định này nhằm bảo đảm luôn có người giám sát được bên nắm gần như toàn bộ công ty. Tuy vậy, "nhóm thành viên còn lại" phải hành động như một nhóm. Nếu chỉ một người nhỏ yêu cầu còn những người khác không tham gia, sẽ có tranh luận về việc người đó có đủ tư cách hay không. Cách an toàn là các thành viên nhỏ ký sẵn một văn bản cử người đại diện nhóm, nêu rõ phạm vi uỷ quyền.
Với một trường mầm non chuyển từ sở hữu cá nhân sang có đối tác, đây cũng là lời nhắc cho bên đa số: cho một vài người thân giữ phần vốn nhỏ không có nghĩa là họ vô hại về quản trị. Luật đã trao cho họ quyền giám sát đầy đủ.
Điều 51: yêu cầu công ty mua lại phần vốn
Đây là quyền rời đi khi đa số làm thay đổi căn bản luật chơi. Trình tự như sau, theo Điều 51 Luật Doanh nghiệp 2020.
- Hội đồng thành viên thông qua một nghị quyết thuộc nhóm: sửa đổi, bổ sung điều lệ liên quan đến quyền và nghĩa vụ của thành viên, của hội đồng thành viên; tổ chức lại công ty; hoặc trường hợp khác điều lệ quy định.
- Thành viên đã bỏ phiếu không tán thành. Ai vắng họp hoặc bỏ phiếu tán thành thì không có quyền này, nên phải có mặt và ghi rõ phiếu chống vào biên bản.
- Trong 15 ngày kể từ ngày nghị quyết được thông qua, thành viên gửi yêu cầu bằng văn bản cho công ty, nêu rõ nội dung không tán thành.
- Nếu không thoả thuận được giá, công ty phải mua lại theo giá thị trường hoặc giá tính theo nguyên tắc ghi trong điều lệ, trong 15 ngày kể từ ngày nhận yêu cầu.
- Công ty chỉ được thanh toán nếu sau khi trả đủ vẫn thanh toán được các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác. Nếu công ty không thanh toán được, thành viên có quyền tự do chuyển nhượng phần vốn cho thành viên khác hoặc người ngoài.
Điểm yếu của quyền này là giá. "Giá thị trường" của một phần vốn thiểu số trong công ty không niêm yết là thứ hai bên dễ cãi nhau nhất. Một điều lệ tốt ghi sẵn nguyên tắc định giá, chẳng hạn do một đơn vị thẩm định giá độc lập được hai bên cùng chọn xác định.
Điều 52 và Điều 72: quyền ưu tiên mua và quyền khởi kiện
Điều 52 quy định thành viên muốn chuyển nhượng phần vốn phải chào bán cho các thành viên còn lại theo tỷ lệ phần vốn của họ, với cùng điều kiện; chỉ được bán cho người ngoài nếu các thành viên còn lại không mua hoặc không mua hết trong 30 ngày kể từ ngày chào bán. Với nhà đầu tư thiểu số, đây vừa là lá chắn, vì không ai lặng lẽ đưa một đối tác lạ vào ngồi cạnh mình, vừa là rào cản khi chính mình muốn bán ra ngoài.
Điều 72 cho thành viên tự mình hoặc nhân danh công ty khởi kiện trách nhiệm dân sự đối với chủ tịch hội đồng thành viên, giám đốc hoặc tổng giám đốc, người đại diện theo pháp luật và người quản lý khác. Căn cứ khởi kiện gồm vi phạm nghĩa vụ của người quản lý, không thực hiện đúng nghị quyết, sử dụng thông tin hay tài sản của công ty để tư lợi. Khoản bồi thường, nếu có, thuộc về công ty chứ không vào túi người khởi kiện, và chi phí khởi kiện nhân danh công ty được tính vào chi phí của công ty.
Trong thực tế, quyền khởi kiện là biện pháp cuối. Nó có giá trị răn đe nhiều hơn giá trị sử dụng, và chỉ dùng được khi thành viên có chứng cứ, tức là đã dùng tốt quyền kiểm tra sổ sách ở khoản 2 Điều 49 từ trước.
Giới hạn: quyền trên giấy và quyền dùng được
Quyền không tự vận hành. Không có cơ quan nào tự động kiểm tra công ty có mời thành viên thiểu số họp đúng hạn hay không. Mọi quyền ở trên chỉ sống khi người có quyền chủ động yêu cầu, lưu bằng chứng và đi đúng thời hạn.
Thời hạn ngắn. Quyền huỷ nghị quyết có 90 ngày, quyền yêu cầu mua lại có 15 ngày. Nhà đầu tư ở xa, ít đọc thư, là nhà đầu tư dễ mất quyền vì quá hạn.
Toà án chậm so với năm học. Một vụ kiện giữa các thành viên có thể kéo dài qua nhiều năm học. Trong lúc đó trường vẫn phải mở cửa đón trẻ mỗi sáng. Vì thế hợp đồng nên có tầng giải quyết nhanh hơn: thương lượng có thời hạn, hoà giải, trọng tài thương mại nếu các bên thoả thuận.
Điều lệ có thể nâng mặt bằng. Các quyền luật định là sàn. Hạ ngưỡng 10%, ghi nguyên tắc định giá cho Điều 51, liệt kê thêm việc phải biểu quyết tại cuộc họp là những chỗ điều lệ làm tốt hơn luật cho thiểu số. Đàm phán chúng trước khi góp vốn, vì sau khi góp xong, mọi sửa đổi điều lệ cần đa số đồng ý.
Ba tình huống thường gặp và quyền nào để dùng
Nhận thư mời họp chỉ trước hai ngày, kèm tài liệu sơ sài. Kiểm điều lệ về thời hạn mời họp và tài liệu phải gửi kèm. Nếu sai, vẫn nên dự họp, phát biểu phản đối về thủ tục và yêu cầu ghi vào biên bản, rồi cân nhắc quyền xin huỷ nghị quyết. Vắng họp để phản đối thường là lựa chọn tệ nhất, vì luật cho phép triệu tập lần sau với tỷ lệ dự họp thấp hơn.
Báo cáo tài chính năm có một khoản chi lớn trả cho công ty của thành viên đa số. Dùng quyền kiểm tra sổ kế toán và hồ sơ giao dịch để xem khoản chi đó có được hội đồng thành viên chấp thuận như một giao dịch với người có liên quan hay không. Luật Doanh nghiệp 2020 có quy định riêng về hợp đồng, giao dịch giữa công ty với thành viên và người có liên quan của họ; giao dịch không qua chấp thuận đúng trình tự có thể bị yêu cầu tuyên vô hiệu.
Đa số đề xuất sửa điều lệ để bỏ quyền đề cử kế toán trưởng của nhà đầu tư. Sửa điều lệ thuộc nhóm nghị quyết cần tỷ lệ cao. Nếu phần vốn đủ chặn, bỏ phiếu chống là đủ. Nếu không đủ chặn và nghị quyết vẫn được thông qua, đây là sửa điều lệ liên quan quyền của thành viên, nên phiếu chống mở ra quyền yêu cầu công ty mua lại phần vốn theo Điều 51 trong 15 ngày.
Câu hỏi thường gặp
Thành viên chưa góp đủ vốn đã cam kết có các quyền này không?
Có, nhưng tương ứng với phần vốn đã thực góp. Luật Doanh nghiệp 2020 quy định thành viên chưa góp đủ phần vốn cam kết chỉ có quyền tương ứng phần đã góp sau thời hạn góp vốn. Thành viên chưa góp đồng nào sau thời hạn thì đương nhiên không còn là thành viên.
Công ty từ chối cho xem sổ kế toán thì làm gì?
Trước hết gửi yêu cầu bằng văn bản, nêu căn cứ khoản 2 Điều 49 và tài liệu cụ thể muốn xem, giữ bằng chứng đã gửi. Nếu vẫn bị từ chối, thành viên có thể khởi kiện yêu cầu công ty thực hiện nghĩa vụ. Trong lúc chờ, ghi lại mọi lần bị từ chối vì đó là chứng cứ cho cả yêu cầu huỷ nghị quyết lẫn việc khởi kiện người quản lý sau này.
Quyền yêu cầu mua lại có áp dụng khi công ty tăng vốn mà mình phản đối không?
Không đương nhiên. Điều 51 chỉ liệt kê việc sửa điều lệ liên quan quyền và nghĩa vụ thành viên, tổ chức lại công ty, và trường hợp điều lệ quy định thêm. Nếu muốn có quyền rời đi khi công ty tăng vốn hoặc đổi ngành, cần ghi vào điều lệ.
Người đại diện của tổ chức thành viên có được tự mình dùng các quyền này không?
Người đại diện theo uỷ quyền thực hiện quyền nhân danh tổ chức thành viên trong phạm vi được uỷ quyền. Việc gửi yêu cầu huỷ nghị quyết hay yêu cầu mua lại nên có văn bản uỷ quyền rõ hoặc do người đại diện theo pháp luật của tổ chức ký, để công ty không bác vì thiếu tư cách.
Điều lệ có thể bỏ quyền ưu tiên mua của thành viên còn lại không?
Điều 52 đặt thủ tục chào bán cho thành viên còn lại như quy định chung, với một số ngoại lệ luật nêu. Muốn nới quy định này cần xem kỹ luật có cho điều lệ quy định khác hay không và tham vấn luật sư. Cách thường dùng hơn là các thành viên thoả thuận trước về giá và quy trình.
Có thể dùng trọng tài thay cho toà án khi tranh chấp giữa các thành viên không?
Luật Trọng tài thương mại 2010 cho các bên thoả thuận đưa tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại ra trọng tài, và tranh chấp giữa các thành viên công ty thường được đưa vào điều khoản trọng tài trong thoả thuận thành viên. Riêng yêu cầu huỷ nghị quyết, luật nhắc cả toà án lẫn trọng tài, nên điều khoản giải quyết tranh chấp cần ghi rõ nơi xử.