Tag-along (quyền bán kèm) cho nhà đầu tư thiểu số quyền bán phần vốn của mình cho cùng người mua, cùng giá và cùng điều kiện, khi thành viên đa số bán phần vốn của họ. Drag-along (nghĩa vụ bán theo) là chiều ngược lại: khi đa số nhận được lời chào mua toàn bộ công ty đạt điều kiện định sẵn, thiểu số phải bán cùng. Cả hai đều là điều khoản hợp đồng; Luật Doanh nghiệp 2020 không quy định riêng cho công ty trách nhiệm hữu hạn.
Hai điều khoản này giải quyết cùng một vấn đề từ hai phía: phần vốn thiểu số trong một công ty không niêm yết gần như không có người mua riêng lẻ. Tag-along bảo vệ thiểu số khỏi cảnh ở lại với một chủ mới không quen; drag-along giúp đa số bán được toàn bộ trường cho một hệ thống lớn, vì người mua chiến lược hiếm khi muốn mua 51%. Bài này phân tích cơ chế, những con số phải đàm phán, và chỗ hai điều khoản phải khớp với thủ tục chào bán của Điều 52.
Hai điều khoản đặt cạnh nhau
Bảng so sánh cho thấy hai cơ chế có cấu trúc đối xứng nhưng phục vụ hai lợi ích khác nhau.
| Khía cạnh | Tag-along | Drag-along |
|---|---|---|
| Ai có quyền | Thành viên thiểu số | Thành viên đa số hoặc nhóm đạt một tỷ lệ định sẵn |
| Khi nào kích hoạt | Đa số bán phần vốn, thường là bán đủ để đổi quyền kiểm soát | Có lời chào mua toàn bộ hoặc gần toàn bộ công ty, đạt điều kiện về giá và người mua |
| Bên còn lại phải làm gì | Người mua phải mua cả phần của thiểu số, nếu không đa số không được bán | Thiểu số phải bán cùng giá, cùng điều kiện |
| Bảo vệ ai khỏi điều gì | Thiểu số khỏi bị bỏ lại với chủ mới | Đa số khỏi bị thiểu số chặn một thương vụ bán toàn bộ |
| Điểm phải đàm phán | Ngưỡng kích hoạt, toàn phần hay theo tỷ lệ | Giá sàn, thời điểm sớm nhất, loại người mua, cam kết bảo đảm |
Nhà đầu tư thiểu số thường đòi tag-along và chấp nhận drag-along có điều kiện. Một thoả thuận chỉ có drag-along mà không có tag-along là dấu hiệu phân bổ quyền lệch về một phía.
Tag-along: chi tiết làm nên giá trị
Câu hỏi đầu tiên là ngưỡng kích hoạt. Nếu tag-along kích hoạt khi đa số bán bất kỳ phần nào, đa số không thể bán một phần nhỏ cho một nhà đầu tư khác mà không kéo theo thiểu số, điều làm họ khó huy động vốn. Nếu chỉ kích hoạt khi đa số bán đủ để mất quyền kiểm soát, thiểu số có thể ở lại với một đa số mới đã nắm phần lớn công ty qua nhiều lần mua nhỏ. Cách viết cân bằng là kích hoạt khi tổng số phần vốn đa số bán trong một khoảng thời gian, cộng dồn, vượt một ngưỡng.
Câu hỏi thứ hai là toàn phần hay theo tỷ lệ. Tag-along toàn phần cho thiểu số bán toàn bộ phần vốn khi đa số đổi quyền kiểm soát; tag-along theo tỷ lệ chỉ cho bán cùng tỷ lệ mà đa số bán. Với một nhà đầu tư thiểu số vào trường mầm non vì tin vào đội ngũ sáng lập, sự kiện đa số ra đi chính là lý do muốn rời theo toàn bộ.
Câu hỏi thứ ba là "cùng điều kiện" gồm những gì. Ngoài giá, còn có cách trả tiền (một lần hay chia đợt), phần giữ lại để bảo đảm, cam kết và bảo đảm (representations and warranties) người bán phải đưa ra. Thiểu số không điều hành nên không nên phải bảo đảm về hoạt động của trường giống như đa số, chỉ bảo đảm về quyền sở hữu phần vốn của chính mình.
Drag-along: những điều kiện thiểu số nên đòi
Giá sàn. Drag-along chỉ được dùng nếu giá đạt một mức tối thiểu, viết theo công thức như bội số của vốn đã góp hoặc theo kết quả thẩm định giá độc lập. Không có giá sàn, thiểu số có thể bị kéo vào một thương vụ bán rẻ giữa đa số và một bên có quan hệ với họ.
Thời điểm sớm nhất. Một khoảng thời gian sau ngày góp vốn mà trong đó drag-along chưa được dùng. Nhà đầu tư vào một trường vì kế hoạch nhiều năm cần thời gian để kế hoạch đó có cơ hội thành.
Người mua độc lập. Người mua không phải người có liên quan của đa số. Đây là bảo vệ cơ bản nhất chống thương vụ tự mua của mình.
Cùng giá, cùng hình thức thanh toán. Nếu đa số nhận một phần bằng cổ phần của người mua, hoặc nhận thêm hợp đồng tư vấn, hợp đồng điều hành sau thương vụ, thì các khoản đó phải được tính vào giá để so sánh. Đây là chỗ hay bị lách nhất.
Giới hạn trách nhiệm. Thiểu số bị kéo theo chỉ chịu trách nhiệm bảo đảm trong phạm vi tiền mình nhận, và không phải ký cam kết không cạnh tranh nếu không điều hành.
Ngưỡng người kéo. Quyền kéo nên thuộc về nhóm thành viên đạt một tỷ lệ cao, không chỉ một thành viên đa số, nhất là khi công ty có nhiều hơn hai thành viên.
Chỗ va với thủ tục chào bán của Điều 52
Ở công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên, thành viên muốn bán phần vốn cho người ngoài phải chào bán cho các thành viên còn lại trước, và chỉ được bán ra ngoài nếu họ không mua hoặc không mua hết trong 30 ngày. Tag-along và drag-along đều là bán cho người ngoài, nên đều phải đi qua bước này hoặc được các thành viên khước từ quyền ưu tiên mua cho giao dịch đó.
Với tag-along, chuyện đơn giản: thiểu số là người hưởng quyền ưu tiên mua; nếu thiểu số chọn bán kèm thay vì mua lại phần của đa số, việc khước từ quyền ưu tiên là tự nhiên. Với drag-along, thiểu số là bên bị kéo, và về lý thuyết vẫn có quyền ưu tiên mua phần vốn của đa số theo luật. Nếu thiểu số có tiền và muốn mua với cùng giá, thương vụ bán ra ngoài không thể bắt buộc họ phải bán.
Trong thực hành, thoả thuận thành viên thường ghi cam kết của thiểu số khước từ quyền ưu tiên mua khi drag-along được dùng đúng điều kiện, và cam kết ký văn bản khước từ tại thời điểm giao dịch. Mức độ một cam kết khước từ trước như vậy được toà án hay trọng tài Việt Nam thi hành ra sao chưa có lời giải thống nhất, nên các bên thường bổ sung quyền ưu tiên chào mua theo hợp đồng: trước khi tìm người mua ngoài, đa số phải chào thiểu số mua với giá định sẵn. Điều khoản kiểu này cần luật sư viết theo luật hiện hành.
Đặc thù khi người mua là một hệ thống giáo dục
Bán một công ty vận hành trường mầm non không giống bán một công ty thương mại. Một số điểm cần đưa vào điều kiện của cả hai điều khoản.
- Thủ tục với cơ quan quản lý giáo dục. Đổi chủ sở hữu công ty có thể kéo theo thủ tục điều chỉnh thông tin nhà đầu tư của nhà trường. Thương vụ nên có điều kiện tiên quyết là thủ tục này được chấp thuận, và có thời hạn dừng nếu không được.
- Nhà đầu tư nước ngoài. Nếu người mua có yếu tố nước ngoài, có thể phát sinh điều kiện tiếp cận thị trường và thủ tục đăng ký góp vốn. Đây là phần pháp lý riêng, cần xử lý trước khi ký.
- Năm học. Hoàn tất giao dịch giữa năm học dễ làm phụ huynh và giáo viên lo lắng. Nhiều thương vụ chọn mốc hoàn tất gần cuối năm học hoặc trong kỳ nghỉ hè.
- Học phí thu trước. Khoản học phí đã thu cho các tháng tới là nghĩa vụ người mua tiếp nhận. Giá chào phải nói rõ đã trừ khoản này hay chưa, nếu không "cùng giá" giữa các bên sẽ hiểu khác nhau.
- Hợp đồng thuê và license đi kèm. Nếu campus thuộc thành viên đa số hoặc chương trình là license của một bên, thương vụ có thể kèm hợp đồng mới. Giá trị của các hợp đồng này phải được đưa vào phép so sánh cùng điều kiện.
Ví dụ giả định: so sánh "cùng điều kiện" khi giá không chỉ là tiền
Giả định một công ty vận hành hai campus có hai thành viên: A giữ 51%, B giữ 49%. Một hệ thống giáo dục lớn đề nghị mua toàn bộ phần vốn của A, trả bằng tiền mặt một khoản gọi là X. Kèm theo, A ký hợp đồng cố vấn ba năm với bên mua, nhận một khoản phí cố vấn hằng năm, và A giữ quyền cho công ty thuê toà nhà của gia đình mình thêm mười năm với giá thuê điều chỉnh tăng định kỳ.
Nếu B dùng tag-along với điều khoản chỉ ghi "cùng giá", bên mua có thể đề nghị trả B theo tỷ lệ của X, tức là chỉ phần tiền mặt. Nhưng giá thật A nhận gồm X cộng giá trị hiện tại của phí cố vấn, cộng phần chênh lệch nếu giá thuê toà nhà cao hơn mức thị trường. Trong ví dụ này, hai khoản sau có thể không nhỏ so với X, và chúng chỉ chảy về A.
Điều khoản tốt ghi rằng mọi khoản lợi ích người bán đa số hoặc người có liên quan của họ nhận được từ người mua, trong một khoảng thời gian trước và sau giao dịch, được tính vào giá khi xác định "cùng giá". Điều khoản cũng nên cho thiểu số quyền yêu cầu một đơn vị thẩm định độc lập quy đổi các khoản không phải tiền mặt. Ví dụ này áp dụng y hệt cho drag-along, khi chính B là người bị kéo theo với giá chỉ bằng phần tiền mặt.
Trình tự một thương vụ có tag-along
Một ví dụ giả định về cách các bước nối nhau khi thành viên đa số nhận lời chào mua.
- Đa số nhận lời chào mua và thông báo cho thiểu số bằng văn bản, kèm giá, cách thanh toán, danh tính người mua và các thoả thuận đi kèm.
- Thủ tục chào bán theo Điều 52 được thực hiện: thiểu số có 30 ngày để chọn mua phần vốn của đa số với cùng điều kiện.
- Nếu không mua, thiểu số có một khoảng thời gian định sẵn trong thoả thuận để thông báo dùng quyền bán kèm, toàn phần hay theo tỷ lệ.
- Người mua phải mua cả phần của thiểu số; nếu người mua không đồng ý, đa số chỉ được bán phần giảm tương ứng hoặc không được bán.
- Các bên ký hợp đồng chuyển nhượng, thanh toán, rồi công ty đăng ký thay đổi thành viên với cơ quan đăng ký kinh doanh và thực hiện thủ tục giáo dục nếu có.
Thời hạn của bước ba nên ngắn và chạy song song với phần cuối của 30 ngày chào bán, nếu không tổng thời gian kéo dài tới mức người mua mất kiên nhẫn. Một thoả thuận tốt cũng ghi rõ chi phí thẩm định, tư vấn của thương vụ được chia giữa những người bán theo tỷ lệ phần vốn bán ra.
Câu hỏi thường gặp
Luật Doanh nghiệp 2020 có quy định tag-along hay drag-along không?
Không có quy định riêng cho công ty trách nhiệm hữu hạn. Hai cơ chế này tồn tại dưới dạng thoả thuận giữa các thành viên theo nguyên tắc tự do hợp đồng của Bộ luật Dân sự 2015, và thường được đưa thêm vào điều lệ ở mức luật cho phép. Cách viết phải không trái quy định bắt buộc về chuyển nhượng phần vốn.
Tag-along có giúp được thiểu số nếu đa số bán từng phần nhỏ không?
Chỉ khi điều khoản có cơ chế cộng dồn. Nếu tag-along chỉ kích hoạt khi một giao dịch đơn lẻ vượt ngưỡng, đa số có thể chia nhỏ thành nhiều lần bán. Điều khoản tốt cộng dồn mọi lần bán trong một khoảng thời gian và cho người mua có liên quan với nhau.
Nếu người mua không muốn mua phần của thiểu số thì sao?
Khi tag-along được dùng đúng điều kiện, đa số chỉ được bán nếu người mua cũng mua phần của thiểu số, hoặc phải giảm phần mình bán xuống tương ứng. Đây chính là giá trị của quyền: biến thiểu số thành một phần không tách rời của thương vụ.
Drag-along có thể buộc thiểu số nhận thanh toán bằng cổ phần của người mua không?
Tuỳ cách viết. Thiểu số nên đòi quyền nhận tiền mặt, hoặc ít nhất được chọn giữa tiền mặt và cổ phần với giá trị tương đương. Nhận cổ phần của một công ty khác là một quyết định đầu tư mới, không nên bị áp đặt.
Có thể vừa có tag-along vừa có quyền ưu tiên mua không?
Có, và đó là cách phổ biến. Thiểu số có quyền chọn: mua phần vốn của đa số theo quyền ưu tiên, hoặc bán kèm cho người mua mới, hoặc ở lại. Trình tự thời gian giữa các quyền cần ghi rõ để không chồng lấn.
Drag-along có áp dụng khi công ty chỉ bán một campus chứ không bán phần vốn không?
Không, nếu viết đúng. Drag-along áp dụng cho việc bán phần vốn góp của công ty. Bán một tài sản hay một campus là quyết định của công ty, thuộc thẩm quyền hội đồng thành viên và thường nằm trong danh mục vấn đề bảo lưu.