Một giao dịch mua quyền kiểm soát chuỗi trường mầm non phải thông báo tập trung kinh tế với Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia trước khi thực hiện nếu chạm một trong bốn ngưỡng của Nghị định 35/2020/NĐ-CP: tổng tài sản tại Việt Nam từ 3.000 tỷ đồng, tổng doanh thu tại Việt Nam từ 3.000 tỷ đồng, giá trị giao dịch từ 1.000 tỷ đồng, hoặc thị phần kết hợp từ 20% trên thị trường liên quan. Ngưỡng tài sản và doanh thu tính cho doanh nghiệp hoặc nhóm công ty liên kết của bất kỳ bên tham gia nào, nên trường mục tiêu nhỏ vẫn có thể dính.
Đa số giao dịch mua một trường lẻ không chạm ngưỡng. Nhưng giáo dục mầm non đang thu hút các tập đoàn bất động sản, quỹ và doanh nghiệp giáo dục lớn, và chính quy mô của bên mua là thứ bật nghĩa vụ. Bài này giải thích cách tính, chỗ hay tính sai, và cách đưa thủ tục vào hợp đồng. Các ngưỡng nêu theo bản nghị định ban hành năm 2020; nên kiểm văn bản hiện hành trước khi kết luận.
Khi nào mua trường mầm non là "tập trung kinh tế"
Luật Cạnh tranh 2018 liệt kê các hình thức tập trung kinh tế: sáp nhập, hợp nhất, mua lại doanh nghiệp, liên doanh và các hình thức khác theo luật chuyên ngành. Với ngành mầm non, hình thức thường gặp nhất là mua lại: một doanh nghiệp mua toàn bộ hoặc một phần vốn góp, tài sản của doanh nghiệp khác đủ để kiểm soát, chi phối doanh nghiệp đó hoặc một ngành nghề của nó.
Khái niệm kiểm soát trong nghị định hướng dẫn rộng hơn việc nắm trên một nửa vốn. Ngoài sở hữu trên 50% vốn điều lệ hoặc tài sản, một bên còn được coi là kiểm soát nếu có quyền quyết định những vấn đề như bổ nhiệm phần lớn người quản lý chủ chốt, sửa điều lệ, hay các quyết định quan trọng về kinh doanh. Điều đó có nghĩa là một nhà đầu tư thiểu số đàm phán được bộ quyền phủ quyết rộng có thể bị xem là có quyền kiểm soát chung, và cần được tư vấn cạnh tranh xem xét.
Mua tài sản cũng có thể là tập trung kinh tế, nếu tài sản đó đủ để kiểm soát một ngành nghề của bên bán, chẳng hạn mua toàn bộ các campus cùng hoạt động giáo dục gắn với chúng. Mua một mảnh đất trống để xây trường mới thì thường không phải.
Bốn ngưỡng thông báo
Chỉ cần chạm một ngưỡng là phải thông báo. Bảng tóm tắt theo Nghị định 35/2020/NĐ-CP, áp cho doanh nghiệp không thuộc lĩnh vực tín dụng, bảo hiểm, chứng khoán:
| Ngưỡng | Mức | Tính cho ai, kỳ nào |
|---|---|---|
| Tổng tài sản trên thị trường Việt Nam | Từ 3.000 tỷ đồng | Doanh nghiệp hoặc nhóm công ty liên kết mà doanh nghiệp là thành viên, của bất kỳ bên tham gia; theo năm tài chính liền trước |
| Tổng doanh thu bán ra hoặc mua vào trên thị trường Việt Nam | Từ 3.000 tỷ đồng | Như trên |
| Giá trị giao dịch | Từ 1.000 tỷ đồng | Giá trị của chính giao dịch tập trung kinh tế |
| Thị phần kết hợp | Từ 20% | Thị phần cộng lại của các bên trên thị trường liên quan, năm tài chính liền trước |
Ngưỡng một và hai là chỗ hay bị bỏ qua. Một trường mầm non có tổng tài sản vài chục tỷ, nhưng nếu bên mua là thành viên một tập đoàn có tổng tài sản tại Việt Nam vượt 3.000 tỷ đồng, giao dịch đã chạm ngưỡng mà không cần xét tới trường. Với giao dịch có bên ở nước ngoài, nghị định có quy định riêng về cách áp ngưỡng; cần tư vấn cụ thể.
Tính đúng: ba chỗ hay sai
Tính theo nhóm, không theo pháp nhân ký hợp đồng. Nhóm công ty liên kết là tập hợp các doanh nghiệp chịu sự kiểm soát chung. Một quỹ dùng công ty mục đích đặc biệt mới lập để mua trường vẫn phải cộng tài sản, doanh thu của các doanh nghiệp trong nhóm mà quỹ hoặc bên kiểm soát quỹ chi phối, theo cách nghị định quy định.
Giá trị giao dịch gồm cả phần trả sau. Giá có phần trả chậm, phần phụ thuộc kết quả kinh doanh, hoặc thương vụ chia thành nhiều đợt mua cùng một mục tiêu cần được xem xét tổng thể. Tách một thương vụ thành nhiều hợp đồng nhỏ để mỗi hợp đồng dưới ngưỡng là cách làm có rủi ro bị coi là né tránh.
Năm tài chính liền trước, không phải số dự kiến. Ngưỡng tài sản, doanh thu, thị phần tính theo số liệu năm tài chính liền trước năm dự kiến thực hiện giao dịch. Một chuỗi đang tăng trưởng nhanh có thể không chạm ngưỡng năm nay nhưng chạm năm sau, nên lịch ký kết ảnh hưởng nghĩa vụ.
Thị trường liên quan trong ngành mầm non
Ngưỡng thị phần kết hợp 20% nghe có vẻ xa với một ngành phân mảnh như mầm non tư thục. Nhưng thị phần được đo trên thị trường liên quan, gồm thị trường sản phẩm liên quan và thị trường địa lý liên quan, và cơ quan cạnh tranh là bên xác định. Với dịch vụ chăm sóc giáo dục trẻ dưới sáu tuổi, phụ huynh hiếm khi đưa con đi xa nhà, nên thị trường địa lý có thể được nhìn hẹp hơn một tỉnh.
Thị trường sản phẩm cũng có thể bị chia mỏng: trường công lập và tư thục có thể không được coi là thay thế được cho nhau nếu khác nhau đáng kể về giá và dịch vụ; trường có chương trình song ngữ học phí cao có thể là một phân khúc riêng. Khi một nhà đầu tư gom nhiều trường cùng phân khúc trong một khu đô thị mới, thị phần kết hợp trên một thị trường được định nghĩa hẹp có thể không còn nhỏ.
Không có định nghĩa thị trường sẵn cho ngành này để áp máy móc. Điều bên mua nên làm là chuẩn bị số liệu về vị trí, phân khúc, quy mô các cơ sở mục tiêu và đối thủ trong vùng, để tư vấn cạnh tranh đánh giá nhiều cách định nghĩa thị trường. Nếu một cách định nghĩa hợp lý cho ra thị phần gần ngưỡng, nên cân nhắc thông báo hoặc trao đổi trước với cơ quan cạnh tranh.
Ví dụ giả định: ba thương vụ, ba kết luận
Thương vụ một. Một nhóm ba nhà đầu tư cá nhân trong nước, không thuộc tập đoàn nào, mua toàn bộ phần vốn của công ty sở hữu hai trường mầm non với giá vài chục tỷ đồng. Không bên nào chạm ngưỡng tài sản hay doanh thu, giá trị giao dịch dưới 1.000 tỷ đồng, hai trường chỉ chiếm phần nhỏ trong số cơ sở mầm non của khu vực. Kết luận thường gặp: không phải thông báo, nhưng nên lưu bản đánh giá ngắn trong hồ sơ thương vụ.
Thương vụ hai. Một công ty con của tập đoàn bất động sản lớn mua 60% vốn công ty đứng tên một trường mầm non nằm trong khu đô thị do chính tập đoàn phát triển. Trường nhỏ, giá giao dịch nhỏ, nhưng tổng tài sản tại Việt Nam của nhóm công ty liên kết vượt xa 3.000 tỷ đồng. Kết luận: chạm ngưỡng tài sản, phải thông báo và chờ kết quả trước khi hoàn tất, dù về mặt cạnh tranh giao dịch gần như chắc chắn được cho phép.
Thương vụ ba. Một chuỗi mầm non đang có nhiều cơ sở ở một khu vực mua thêm một chuỗi nhỏ hơn cùng phân khúc học phí cao, trong cùng các phường lân cận. Không bên nào chạm ngưỡng tài sản, doanh thu hay giá trị. Nhưng nếu thị trường liên quan được định nghĩa là dịch vụ mầm non phân khúc cao trong vùng đó, thị phần kết hợp có thể vượt 20%. Kết luận: cần tư vấn cạnh tranh đánh giá các cách định nghĩa thị trường, và cân nhắc tham vấn trước.
Bài học chung. Ba ví dụ trên đều là giả định để minh hoạ cách đọc ngưỡng, không phản ánh giao dịch thật. Điểm rút ra: quy mô của trường mục tiêu không đủ để kết luận; phải nhìn quy mô nhóm bên mua và cấu trúc thị trường nơi các trường đứng.
Quy trình và thời hạn
Theo Luật Cạnh tranh 2018, trình tự khi giao dịch thuộc diện phải thông báo:
- Các bên chuẩn bị hồ sơ thông báo: thông báo theo mẫu, dự thảo thoả thuận, báo cáo tài chính hai năm gần nhất, danh sách công ty liên kết, số liệu thị phần, báo cáo đánh giá tác động tới cạnh tranh và các giấy tờ khác theo luật.
- Nộp hồ sơ cho Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia. Cơ quan kiểm tra tính đầy đủ và có thể yêu cầu bổ sung.
- Thẩm định sơ bộ trong 30 ngày kể từ ngày nhận hồ sơ đầy đủ, hợp lệ. Kết quả có thể là cho thực hiện giao dịch, hoặc phải thẩm định chính thức.
- Nếu phải thẩm định chính thức: thời hạn 90 ngày, với vụ việc phức tạp có thể gia hạn thêm không quá 60 ngày.
- Nhận quyết định: tập trung kinh tế được thực hiện, được thực hiện có điều kiện, hoặc bị cấm vì gây hoặc có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh đáng kể.
Trong suốt thời gian thẩm định, các bên không được thực hiện tập trung kinh tế. Việc thực hiện trước khi có kết quả, hay chuyển giao quyền điều hành trước khi được phép, có thể bị xử phạt theo nghị định xử phạt vi phạm pháp luật cạnh tranh với mức tính theo doanh thu.
Điều khoản hợp đồng cho phần cạnh tranh
Điều kiện tiên quyết rõ ràng. Ghi việc nhận được thông báo kết quả cho phép thực hiện giao dịch, hoặc xác nhận giao dịch không thuộc diện phải thông báo, là điều kiện của việc hoàn tất. Nếu được thực hiện có điều kiện, hợp đồng nên quy định bên nào chịu chi phí đáp ứng điều kiện và đến mức nào thì bên mua được rút.
Nghĩa vụ hợp tác cung cấp số liệu. Bên bán phải cung cấp số liệu tài chính, vị trí, phân khúc để bên mua lập hồ sơ. Số liệu này nhạy cảm, nên trao đổi qua cơ chế bảo mật, có thể chỉ cho tư vấn bên ngoài xem.
Ràng buộc trong thời gian chờ. Bên bán cam kết vận hành bình thường, không làm thay đổi lớn mà không có ý kiến bên mua. Nhưng bên mua không được điều hành thay trước khi có kết quả, nên quyền đồng ý phải giới hạn ở mức bảo vệ giá trị, không thành quyền điều hành.
Ngày dừng. Đặt một ngày mà nếu tới đó chưa có kết quả thì mỗi bên được chấm dứt, kèm quy định về tiền đặt cọc và chi phí. Ngày dừng nên tính đủ thời gian thẩm định chính thức có gia hạn, cộng thời gian bổ sung hồ sơ.
Câu hỏi thường gặp
Mua thiểu số 30% một chuỗi trường có phải thông báo không?
Phụ thuộc vào việc 30% đó kèm quyền gì. Nếu chỉ là quyền tài sản thông thường thì thường không phải là mua lại để kiểm soát. Nếu kèm quyền bổ nhiệm người quản lý chủ chốt hay phủ quyết các quyết định kinh doanh quan trọng, có thể bị xem là kiểm soát và cần đánh giá theo tiêu chí của nghị định.
Quỹ ngoại mua trường ở Việt Nam có tính tài sản của quỹ ở nước ngoài không?
Ngưỡng tài sản và doanh thu trong nghị định tính trên thị trường Việt Nam. Tài sản ở nước ngoài không cộng vào, nhưng tài sản, doanh thu tại Việt Nam của mọi doanh nghiệp trong nhóm do quỹ kiểm soát thì có. Cần lập danh sách đầu tư hiện có của quỹ tại Việt Nam.
Nếu đã thực hiện giao dịch mà không thông báo thì xử lý thế nào?
Cơ quan cạnh tranh có thể điều tra, xử phạt và áp dụng biện pháp khắc phục. Nên trao đổi với luật sư cạnh tranh để đánh giá việc chủ động làm việc với cơ quan. Bên mua nên có cam đoan của bên bán về những thương vụ trước đó của trường mục tiêu nếu có.
Có thể hỏi trước cơ quan cạnh tranh khi không chắc có thuộc diện không?
Doanh nghiệp có thể chủ động trao đổi trước với cơ quan cạnh tranh khi chưa chắc giao dịch có thuộc diện phải thông báo hay không. Hình thức và giá trị của việc trao đổi này nên được tư vấn cạnh tranh xác định; đây là lựa chọn hợp lý khi định nghĩa thị trường liên quan hoặc khái niệm kiểm soát chưa rõ cho cấu trúc cụ thể.
Thời hạn thẩm định có tính vào thời gian chờ thủ tục đầu tư nước ngoài không?
Hai thủ tục độc lập, do hai cơ quan khác nhau xử lý, nên có thể làm song song. Lịch của hợp đồng nên lấy thời gian dài hơn trong hai thủ tục, cộng thời gian xin chấp thuận phía giáo dục nếu có.