Đổi chương trình giữa năm học ở trường mầm non làm được, nhưng không nên đổi tất cả cùng lúc. Cách an toàn là tách hai phần: những thứ đổi ngay được vì không làm xáo trộn ngày của trẻ (quy trình an toàn, cách tổ chức góc chơi, sinh hoạt chuyên môn của giáo viên), và những thứ nên chờ sang năm học mới (khung kế hoạch giáo dục, lịch sinh hoạt cả ngày, phần lớn nội dung với lớp 5 tuổi). Thời điểm tốt nhất để đổi phần lớn là đầu năm học; giữa năm thì đổi theo mảng, theo lớp, có lộ trình.
Câu hỏi này đến gần như ở mọi cuộc chuyển đổi, vì hợp đồng hiếm khi được ký đúng tháng 8. Chủ trường ký vào tháng 2 thì băn khoăn có nên đợi bảy tháng không, còn hệ thống thì muốn sớm thấy chương trình chạy. Bài này giải thích nhịp của một năm học mầm non, khung pháp lý giữa chương trình của Bộ và chương trình của hệ thống, so sánh ba thời điểm bắt đầu, và cách đổi giữa năm sao cho trẻ ít bị xáo trộn nhất.
Một năm học mầm non vận hành theo nhịp nào
Muốn biết khi nào đổi được, trước hết phải thấy một năm học có những mốc gì. Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành khung kế hoạch thời gian năm học hằng năm, rồi Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh quyết định kế hoạch cụ thể cho địa phương. Trong khung đó, mỗi trường xây dựng kế hoạch giáo dục năm học từ đầu năm, chia ra kế hoạch theo tháng, theo chủ đề hoặc theo tuần, và mỗi lớp có kế hoạch riêng theo độ tuổi.
Ngoài lịch hành chính còn có nhịp của chính trẻ. Tháng đầu năm là giai đoạn trẻ mới làm quen, nhất là nhóm nhà trẻ và trẻ chuyển trường. Đến khoảng giữa học kỳ một, nếp lớp thường đã ổn. Kỳ nghỉ Tết làm đứt nhịp và sau Tết trẻ cần vài ngày để quay lại. Học kỳ hai là lúc lớp 5 tuổi được chuẩn bị cho việc vào lớp một và phụ huynh của nhóm này để ý nhiều nhất. Cuối năm có hoạt động tổng kết, rồi hè với lịch riêng ở nhiều trường tư thục.
Nhịp này cho thấy vì sao không có thời điểm trung tính để đổi. Mỗi đoạn của năm học có một nhóm người nhạy cảm riêng: đầu năm là trẻ mới, sau Tết là giáo viên vừa trở lại, học kỳ hai là phụ huynh lớp 5 tuổi. Chọn thời điểm là chọn xem nhóm nào cần được bảo vệ nhiều nhất.
Khung pháp lý: chương trình của Bộ là nền, phần của hệ thống xếp lên trên
Trường mầm non trong hệ thống giáo dục quốc dân thực hiện Chương trình giáo dục mầm non do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành. Chương trình này ban hành từ năm 2009, đã được sửa đổi, bổ sung nhiều lần, trong đó có Thông tư 51/2020/TT-BGDĐT. Chương trình của Bộ đặt mục tiêu, nội dung theo các lĩnh vực phát triển và kết quả mong đợi theo độ tuổi, nhưng để cho trường khá nhiều chủ động trong cách tổ chức hoạt động.
Chính khoảng chủ động đó là nơi chương trình của hệ thống đi vào. Phương pháp, học liệu, cách tổ chức góc, phần ngoại ngữ, cách quan sát và ghi nhận sự tiến bộ của trẻ thường được đưa vào như nội dung tích hợp hoặc bổ trợ, nằm trong kế hoạch giáo dục của nhà trường. Hệ quả là không có chuyện bỏ chương trình của Bộ để thay bằng chương trình khác. Có chuyện viết lại kế hoạch giáo dục sao cho cả hai khớp vào nhau.
Viết lại kế hoạch giáo dục giữa năm là việc làm được, nhưng tốn công và phải rõ ràng với cơ quan quản lý nếu thay đổi lớn. Một số nội dung như chương trình làm quen ngoại ngữ cho trẻ mầm non có hướng dẫn riêng của Bộ, nên phần tiếng Anh của hệ thống cần được đối chiếu. Các văn bản này hay được cập nhật, nên trước khi chốt phải kiểm bản hiện hành, và khi cần thì hỏi phòng chuyên môn của cơ quan quản lý giáo dục tại địa phương.
Những phần đổi ngay được mà không chạm vào ngày của trẻ
Quy trình an toàn. Cách đón trả trẻ, kiểm đếm sĩ số khi chuyển phòng, ghi sổ sự cố, xử lý khi trẻ sốt hay dị ứng. Nếu chuẩn của hệ thống chặt hơn cách đang làm, đổi càng sớm càng tốt, không cần chờ năm học. Trẻ hầu như không nhận ra, còn phụ huynh thường chỉ thấy trường cẩn thận hơn.
Sinh hoạt chuyên môn của giáo viên. Buổi dự giờ chéo, buổi xem lại một hoạt động, cách tổ trưởng góp ý. Đây là phần chuẩn bị cho chương trình mới nhưng diễn ra ngoài giờ của trẻ, nên đổi được ngay và nên là việc đầu tiên.
Cách bày lớp và góc chơi. Sắp lại kệ cho trẻ tự lấy đồ, thêm vật liệu mở, đổi cách luân chuyển góc. Thay đổi nhìn thấy được nhưng không đụng tới giờ giấc, và trẻ thường thích nghi nhanh.
Cách ghi nhận sự tiến bộ của trẻ. Chuyển từ nhận xét chung sang ghi chép quan sát cụ thể có thể bắt đầu bất kỳ lúc nào, miễn hồ sơ cũ được giữ để so. Nên làm thử ở một lớp trước khi đổi mẫu cho cả trường.
So sánh ba thời điểm bắt đầu
Ba thời điểm hay được cân nhắc nhất, mỗi cái có giá riêng:
| Thời điểm | Thuận lợi | Rủi ro | Hợp với trường nào |
|---|---|---|---|
| Đầu năm học (tháng 8, 9) | Kế hoạch giáo dục viết mới từ đầu; giáo viên có kỳ hè để học; phụ huynh mới vào đã nghe chương trình mới | Nếu ký muộn, hè không đủ để chuẩn bị; trẻ mới và chương trình mới cùng đến một lúc | Trường ký hợp đồng trước hè ít nhất vài tháng |
| Sau kỳ nghỉ Tết | Lớp đã ổn nếp; có học kỳ một để giáo viên học và dự giờ; Tết là một điểm ngắt tự nhiên | Đụng học kỳ hai của lớp 5 tuổi; phụ huynh đã đóng phí theo cam kết cả năm | Trường ký trong học kỳ một, đội ngũ vững |
| Giữa học kỳ, theo mảng | Không phải chờ; thấy kết quả sớm ở từng phần | Giáo viên chạy hai cách cùng lúc; dễ thành chồng chéo | Trường cần đổi ngay vài mảng, nhất là an toàn |
Trong thực tế, nhiều cuộc chuyển đổi kết hợp: đổi ngay những mảng không đụng lịch của trẻ, đổi một hai lớp làm trước sau Tết, và đổi toàn bộ kế hoạch giáo dục từ đầu năm học kế tiếp. Cách kết hợp này kéo dài hơn, nhưng giữ được phần lớn trẻ khỏi hai lần thay đổi lớn trong một năm.
Lớp 5 tuổi: nhóm cần cẩn trọng nhất
Lớp 5 tuổi là năm cuối của trẻ ở mầm non và là năm phụ huynh lo nhiều nhất. Bộ chuẩn phát triển trẻ em năm tuổi ban hành kèm Thông tư 23/2010/TT-BGDĐT là mốc mà giáo viên và nhiều phụ huynh dùng để theo dõi trẻ. Học kỳ hai thường dành nhiều hơn cho chuẩn bị vào lớp một: thói quen, kỹ năng tự phục vụ, làm quen với giờ giấc, chứ theo hướng dẫn hiện hành không phải dạy trước chương trình lớp một.
Đổi chương trình giữa năm ở lớp này mang hai rủi ro. Thứ nhất, trẻ chỉ còn vài tháng ở trường, nên mọi thời gian thích nghi với cách mới là thời gian bị cắt khỏi năm cuối. Thứ hai, phụ huynh dễ đọc bất kỳ thay đổi nào thành dấu hiệu con mình bị thiệt trước ngưỡng cửa tiểu học, và câu hỏi đó lan nhanh sang phụ huynh các lớp khác.
Vì vậy cách làm thường gặp là giữ nguyên khung của lớp 5 tuổi đến hết năm, giữ cô chủ nhiệm, chỉ đưa vào những phần không thay đổi nhịp lớp, ví dụ thêm một số hoạt động góc hoặc một vài buổi theo phương pháp mới. Chương trình đầy đủ bắt đầu với lớp 5 tuổi khoá sau. Điều này cần được nói thẳng với phụ huynh lớp lá, vì họ sẽ hỏi.
Cách đổi giữa năm mà trẻ ít bị xáo trộn
Nếu đã quyết đổi trong năm học, trình tự dưới đây giúp giữ ngày của trẻ ổn định nhất có thể:
- Giữ khung giờ, đổi nội dung bên trong. Giờ đón, giờ ăn, giờ ngủ là những mốc trẻ dựa vào để thấy an toàn. Giữ nguyên các mốc này, chỉ đổi cách tổ chức hoạt động nằm giữa chúng.
- Giữ người, đổi cách làm. Trong năm học, không đổi cô chủ nhiệm chỉ vì chuyển đổi. Cô cũ học cách mới sẽ đỡ cho trẻ hơn một cô mới thạo cách mới mà trẻ chưa quen.
- Đổi theo mảng có điểm đầu điểm cuối rõ: tuần này làm góc chơi, tháng sau làm cách ghi nhận sự tiến bộ của trẻ. Mỗi mảng có người phụ trách và ngày xem lại.
- Làm ở một lớp trước rồi mới mở ra, không bắt đầu với lớp nhà trẻ hay lớp 5 tuổi.
- Điều chỉnh kế hoạch giáo dục bằng văn bản cho phần đã đổi, để hồ sơ khớp với những gì diễn ra trong lớp.
- Báo phụ huynh những thay đổi có thể thấy được, nói rõ phần nào giữ nguyên đến hết năm học.
Điều cần tránh nhất là để giáo viên chạy song song hai bộ giáo án đầy đủ trong nhiều tháng. Trường nào làm vậy thường thấy mệt mỏi lan ra cả tập thể, và đến cuối năm cả cái cũ lẫn cái mới đều làm nửa vời.
Câu nên hỏi đối tác trước khi chốt thời điểm
Khi bàn lộ trình với hệ thống, những câu sau giúp đưa thời điểm từ cảm tính về dữ kiện:
- Phần nào của chương trình hệ thống đã từng được đưa vào giữa năm ở cơ sở khác, và kinh nghiệm ra sao?
- Nếu bắt đầu sau Tết, đội đào tạo có mặt ở trường trong học kỳ một để chuẩn bị không, bao nhiêu buổi?
- Học liệu cho từng độ tuổi có sẵn đủ để dùng ngay, hay phải chờ in, chờ nhập?
- Lớp 5 tuổi năm nay sẽ được xử lý thế nào, hệ thống có đề xuất giữ nguyên khung không?
- Phí trả cho hệ thống tính từ ngày ký hay từ ngày chương trình thật sự chạy trong lớp?
- Ai viết lại kế hoạch giáo dục năm học, và ai chịu trách nhiệm nếu có thắc mắc từ cơ quan quản lý?
- Nếu thời điểm phải lùi vì lý do khách quan, các mốc khác trong hợp đồng lùi theo thế nào?
Câu về phí đáng được hỏi sớm. Nếu phí tính từ ngày ký mà chương trình chỉ chạy đầy đủ từ đầu năm học sau, chủ trường đang trả nhiều tháng cho phần chưa dùng; ngược lại, hệ thống cũng có chi phí đào tạo thật trong thời gian chuẩn bị. Cả hai đều chính đáng, nên viết rõ thay vì để mỗi bên tự hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Cơ quan quản lý có cho đổi kế hoạch giáo dục giữa năm không?
Kế hoạch giáo dục nhà trường do trường xây dựng trên cơ sở chương trình của Bộ, nên điều chỉnh trong năm là việc trường làm được, miễn vẫn bảo đảm mục tiêu và nội dung của chương trình. Thay đổi lớn nên có văn bản điều chỉnh và lưu hồ sơ. Cách tiếp nhận cụ thể có thể khác giữa các địa phương, nên hỏi trước bộ phận chuyên môn của cơ quan quản lý.
Trẻ mầm non thích nghi với thay đổi chương trình mất bao lâu?
Không có con số chung, vì phụ thuộc tuổi, tính cách và mức thay đổi. Trẻ nhỏ thích nghi tốt hơn khi người chăm sóc quen thuộc và nhịp ngày được giữ. Nếu cô và khung giờ giữ nguyên, phần lớn trẻ không thấy mình đang trải qua một cuộc chuyển đổi. Nếu đổi cùng lúc cả cô, phòng và lịch, thời gian thích nghi dài hơn nhiều.
Có nên đổi chương trình tiếng Anh trước vì phụ huynh dễ thấy kết quả không?
Phần tiếng Anh dễ thấy nên hay được chọn làm trước, nhưng chọn vì dễ thấy là lý do yếu. Nếu cách tổ chức lớp và tương tác của giáo viên chưa đổi, phần tiếng Anh mới thường chỉ là một tiết thêm vào. Nên làm trước những mảng giúp phần sau chạy được, như sinh hoạt chuyên môn và cách tổ chức góc, rồi mới thêm nội dung.
Học phí năm nay đã thu, đổi chương trình giữa năm có phải thu thêm không?
Thường không nên. Phụ huynh đã đóng theo cam kết của năm học hiện tại, nên phần nâng cấp trong năm nên do trường và hệ thống tự chịu theo thoả thuận giữa hai bên. Mức học phí mới, nếu có, áp từ năm học sau, báo trước đủ lâu. Chuyện học phí và hợp đồng với phụ huynh có bài riêng trong danh mục này.
Nếu ký hợp đồng vào tháng 6 thì có kịp đổi từ đầu năm học không?
Có thể kịp phần khung nếu hệ thống có sẵn đội đào tạo và học liệu, nhưng khá gấp. Hai tháng hè phải gánh đánh giá hiện trạng, đào tạo giáo viên, viết kế hoạch giáo dục và chuẩn bị lớp. Một phương án an toàn là đổi khung từ đầu năm học nhưng cho một số mảng chạy dần trong học kỳ một, thay vì cố xong tất cả trước ngày tựu trường.