Giữ được giáo viên cũ là điều kiện quan trọng nhất để một cuộc chuyển đổi trường mầm non giữ được trẻ và phụ huynh. Muốn vậy, chủ trường cần làm ba việc: nói rõ hợp đồng lao động không tự mất đi khi trường gia nhập hệ thống và mọi thay đổi về nhiệm vụ, giờ làm, thu nhập đều phải thoả thuận; đào tạo lại theo bậc, có thời gian được tính công; và cho người cũ những vai trò mới có ý nghĩa thay vì biến họ thành người học việc trong chính trường mình.
Chuyển đổi đặt giáo viên vào một vị trí khó: họ vừa phải tiếp tục chăm lớp mỗi ngày, vừa phải học một cách làm mới, vừa lo cho chỗ đứng của mình. Bài này giải thích vì sao giáo viên là tài sản khó thay nhất, phần hợp đồng lao động cần nắm, cách xử lý chuyện chuẩn trình độ, đào tạo lại theo bậc, vai trò mới cho người cũ, đãi ngộ trong giai đoạn chuyển đổi, và cách chia tay tử tế khi có người chọn ra đi. Tuyển giáo viên mới trong vận hành hằng ngày là phần đã có ở site Đầu tư mầm non.
Vì sao giáo viên là phần khó thay nhất
Lý thuyết gắn bó do John Bowlby khởi xướng, được Mary Ainsworth phát triển bằng các nghiên cứu quan sát từ những năm 1960 và 1970, cho thấy trẻ nhỏ cần một số ít người chăm sóc ổn định để có cảm giác an toàn mà khám phá thế giới. Ở trường mầm non, những người đó là cô chủ nhiệm và bảo mẫu. Nghiên cứu về nhân sự giáo dục sớm ở nhiều nước cũng ghi nhận rằng giáo viên thay đổi liên tục gắn với trải nghiệm kém ổn định hơn ở trẻ.
Phụ huynh không đọc các nghiên cứu này, nhưng họ thấy kết quả của nó mỗi sáng: con chạy vào với cô hay con khóc ở cổng. Vì vậy với phụ huynh, cô chính là trường. Một trường đổi chương trình mà giữ cô thì phụ huynh thấy con được thêm; một trường giữ chương trình mà mất cô thì phụ huynh thấy con bị mất.
Về phía chủ trường, giáo viên cũ còn mang theo thứ không có trong học liệu của hệ thống: hiểu biết về từng trẻ, từng gia đình, về khu dân cư, về những gì đã thử và không thành. Mất người là mất luôn phần hiểu biết đó. Tuyển người mới thạo phương pháp của hệ thống có thể nhanh hơn đào tạo người cũ ở phần kỹ thuật, nhưng chậm hơn rất nhiều ở phần quan hệ.
Hợp đồng lao động không tự đổi khi trường gia nhập hệ thống
Trong cấu trúc chuyển đổi mà trường giữ nguyên pháp nhân, người sử dụng lao động của giáo viên vẫn là trường. Hợp đồng lao động đang có tiếp tục hiệu lực với nội dung đã ký. Việc trường ký hợp đồng với một hệ thống bên ngoài không làm thay đổi quan hệ lao động đó, và cũng không là căn cứ để chấm dứt hợp đồng với giáo viên.
Điều hay phát sinh là thay đổi nội dung công việc: thêm giờ sinh hoạt chuyên môn, thêm buổi đào tạo, thay đổi cách ghi chép, đôi khi thay đổi lịch làm. Theo Bộ luật Lao động 2019, sửa đổi nội dung hợp đồng phải được hai bên thoả thuận, thường bằng phụ lục hợp đồng. Nếu thay đổi chỉ nằm trong mô tả công việc giáo viên mầm non đã có, ví dụ dùng học liệu khác, thì không cần sửa hợp đồng, nhưng vẫn nên nói rõ.
Trường hợp chuyển đổi kèm thay đổi pháp nhân, như trường được chuyển cho một công ty khác vận hành, thì Bộ luật Lao động có quy định riêng về nghĩa vụ của người sử dụng lao động khi sáp nhập, chuyển nhượng hay thay đổi chủ sở hữu, bao gồm phương án sử dụng lao động. Đây là phần nên có luật sư lao động xem cụ thể, và nên kiểm văn bản hiện hành trước khi bàn với giáo viên.
Chuẩn trình độ: ai đã đạt, ai cần lộ trình
Luật Giáo dục 2019 nâng trình độ chuẩn của giáo viên mầm non lên cao đẳng sư phạm mầm non trở lên. Ngoài chuẩn trình độ còn có chuẩn nghề nghiệp giáo viên mầm non theo Thông tư 26/2018/TT-BGDĐT, đánh giá theo các tiêu chuẩn về phẩm chất, phát triển chuyên môn, xây dựng môi trường giáo dục, quan hệ với gia đình và cộng đồng. Đánh giá hiện trạng nên lập danh sách rõ ai đã đạt chuẩn trình độ, ai đang học nâng chuẩn, ai chưa.
Danh sách này không phải để loại người. Nhiều giáo viên lâu năm ở trường tư thục có kinh nghiệm chăm trẻ rất tốt nhưng bằng cấp chưa theo kịp quy định mới. Việc của chủ trường là xây lộ trình cho từng người, xem họ có thể theo học ở đâu, thời gian bao lâu, trường hỗ trợ gì, và trong thời gian đó bố trí họ ở vị trí nào cho đúng quy định.
Hệ thống nhập vào cũng có thể có chuẩn riêng cao hơn, ví dụ chứng chỉ phương pháp hay trình độ ngoại ngữ cho giáo viên dạy tiếng Anh. Chuẩn riêng này nên được tách khỏi chuẩn pháp lý: chuẩn pháp lý là điều kiện để đứng lớp, chuẩn hệ thống là mục tiêu đào tạo. Trộn hai thứ làm giáo viên thấy mình bị đánh giá lại từ đầu.
Đào tạo lại theo bậc, không theo một khoá học
Một khoá tập huấn tập trung vài ngày hiếm khi đủ để thay đổi cách một giáo viên làm việc trong lớp. Cách hiệu quả hơn là chia bậc, mỗi bậc có cách học và dấu hiệu đạt riêng:
| Bậc | Nội dung | Hình thức | Dấu hiệu đã đạt |
|---|---|---|---|
| Hiểu | Vì sao hệ thống làm như vậy; triết lý và nguyên tắc chính | Buổi gặp nhỏ, dự giờ ở cơ sở đã chạy | Giáo viên giải thích lại được cho đồng nghiệp bằng lời của mình |
| Làm có người kèm | Từng hoạt động cụ thể trong lớp của chính mình | Người hướng dẫn có mặt trong lớp, góp ý sau giờ | Làm đúng trình tự khi có người kèm |
| Tự làm | Toàn bộ một ngày theo cách mới | Quan sát định kỳ, không báo trước giờ | Làm ổn định khi không có ai bên cạnh |
| Điều chỉnh | Thích ứng cho từng trẻ, từng tình huống | Sinh hoạt chuyên môn, xem lại hoạt động | Tự chỉnh được và nói được vì sao chỉnh |
| Hướng dẫn người khác | Kèm đồng nghiệp hoặc giáo viên mới | Được giao kèm, có người theo dõi | Người được kèm qua được bậc làm có người kèm |
Không phải ai cũng cần đi hết năm bậc trong năm đầu. Mục tiêu hợp lý là toàn bộ giáo viên đạt bậc tự làm trước khi đội chuyển đổi rút về, và có vài người ở bậc hướng dẫn để trường tự đào tạo được về sau. Thời gian học trong giờ làm việc nên được tính công, vì đó là yêu cầu công việc chứ không phải ơn huệ.
Vai trò mới cho người cũ
Người dẫn dắt nội bộ. Chọn một hai giáo viên có uy tín với đồng nghiệp, không nhất thiết là người giỏi nhất về chuyên môn, để học trước và đi cùng đội hệ thống. Khi người trong trường nói được rằng cách này làm được, cả tập thể nghe theo nhanh hơn.
Người giữ nét riêng. Mỗi trường có vài thứ làm tốt từ trước: bữa ăn, vườn trường, hoạt động với ông bà. Giao cho giáo viên đang làm tốt phần đó chịu trách nhiệm giữ và đưa nó vào chương trình mới. Cách này cho họ thấy kinh nghiệm cũ có chỗ đứng.
Tổ trưởng chuyên môn kiểu mới. Vai trò tổ trưởng chuyển từ truyền đạt việc sang tổ chức học hỏi: dự giờ chéo, xem lại hoạt động, ghi nhận cái làm được. Người cũ đảm nhận vai trò này với sự hỗ trợ ban đầu của hệ thống.
Người không muốn đổi. Sẽ có giáo viên giỏi nhưng không muốn theo cách mới. Ép họ thường vô ích. Nói chuyện riêng, tìm hiểu lý do, xem có vai trò nào hợp không; nếu không, chuẩn bị cho một cuộc chia tay đàng hoàng thay vì để bất mãn âm ỉ lan ra lớp.
Đãi ngộ trong giai đoạn chuyển đổi
Chuyển đổi làm tăng khối lượng việc thật của giáo viên trong vài tháng: học, dự giờ, thử, ghi chép, chuẩn bị đồ dùng mới, trả lời thêm câu hỏi của phụ huynh. Nếu thu nhập không đổi trong khi việc tăng, nhiều người sẽ chọn trường khác, nhất là ở đô thị nơi giáo viên mầm non có kinh nghiệm luôn được săn đón.
Có nhiều cách ghi nhận phần việc này mà không cần hứa tăng lương cố định ngay: phụ cấp chuyển đổi trong thời gian có hạn, tính công cho giờ đào tạo ngoài giờ, phụ cấp cho người dẫn dắt nội bộ, chi trả học phí cho người học nâng chuẩn với cam kết làm việc hợp lý. Mức cụ thể tuỳ trường và tuỳ thoả thuận chi phí với hệ thống; điều quan trọng là phải được viết ra và nói rõ thời hạn.
Cũng nên nói rõ những gì giáo viên được hưởng lâu dài từ việc gia nhập hệ thống: lộ trình nghề nghiệp, cơ hội đào tạo, khả năng làm ở cơ sở khác, giấy chứng nhận của chương trình. Với nhiều giáo viên trẻ, những điều này có sức nặng không kém thu nhập. Chỉ cần tránh hứa những gì hệ thống chưa cam kết bằng văn bản.
Khi một giáo viên chọn ra đi
Dù làm tốt đến đâu, một số giáo viên vẫn sẽ rời đi trong năm chuyển đổi. Cách trường xử lý những trường hợp này được cả tập thể quan sát, và nó ảnh hưởng tới quyết định của người ở lại. Chia tay tử tế, thanh toán đầy đủ, viết thư giới thiệu khi xứng đáng, cảm ơn công khai trước đồng nghiệp: những việc này nhỏ nhưng cho người ở lại biết trường đối xử với người như thế nào.
Về phía trẻ, việc đổi cô cần một kế hoạch bàn giao: cô mới vào lớp cùng cô cũ vài ngày nếu được, cô cũ nói lời tạm biệt với trẻ theo cách hợp với độ tuổi, phụ huynh lớp đó được báo trước bằng thông tin cụ thể về người thay. Trường hợp xấu nhất là trẻ đến lớp một sáng và thấy người lạ mà không ai giải thích.
Cuối cùng, mỗi người ra đi nên có một buổi nói chuyện riêng để hiểu lý do thật. Nếu nhiều người đi vì cùng một lý do, ví dụ khối lượng ghi chép mới quá nặng, đó là thông tin để chỉnh kế hoạch chuyển đổi, không chỉ là chuyện của từng cá nhân.
Câu hỏi thường gặp
Hệ thống có quyền yêu cầu trường cho một giáo viên nghỉ không?
Hệ thống không phải người sử dụng lao động nên không có quyền đó với giáo viên. Hợp đồng giữa trường và hệ thống có thể đặt chuẩn về trình độ và chất lượng, và nếu một vị trí không đạt chuẩn thì hai bên bàn phương án. Mọi quyết định về hợp đồng lao động vẫn do trường đưa ra và phải theo đúng Bộ luật Lao động.
Giáo viên chưa đạt chuẩn trình độ có được tiếp tục đứng lớp trong lúc học nâng chuẩn không?
Điều này phụ thuộc quy định hiện hành về lộ trình nâng chuẩn và hướng dẫn của cơ quan quản lý tại địa phương, nên cần kiểm lại cụ thể. Trong mọi trường hợp, trường nên bố trí để mỗi lớp có giáo viên đạt chuẩn chịu trách nhiệm chính và có lộ trình bằng văn bản cho người đang học.
Có nên ký thêm cam kết làm việc với giáo viên được đào tạo không?
Có thể, khi trường bỏ chi phí đáng kể cho việc đào tạo, như học phí nâng chuẩn hay chứng chỉ bên ngoài. Bộ luật Lao động có quy định về hợp đồng đào tạo nghề và việc hoàn trả chi phí đào tạo. Cam kết nên hợp lý về thời gian và mức hoàn trả; cam kết quá nặng thường khiến giáo viên giỏi chọn trường khác ngay từ đầu.
Nên nói với giáo viên về chuyển đổi khi nào?
Sau khi các điều kiện chính đã chắc chắn và trước khi nói với phụ huynh vài ngày. Nói quá sớm khi mọi thứ còn có thể đổi tạo lo lắng không cần thiết; nói quá muộn thì giáo viên nghe tin từ phụ huynh hoặc người ngoài. Ban giám hiệu và tổ trưởng nên biết sớm hơn tập thể một chút để chuẩn bị trả lời câu hỏi.
Bảo mẫu và nhân viên bếp có cần được đào tạo theo chương trình mới không?
Có, ở phần liên quan đến họ. Bảo mẫu tham gia giờ ăn, giờ ngủ, vệ sinh, tức những lúc mà cách tương tác với trẻ quan trọng không kém giờ học. Nhân viên bếp cần biết chuẩn về thực đơn, dị ứng, an toàn thực phẩm của hệ thống nếu có. Bỏ qua nhóm này thì một ngày của trẻ bị chia đôi giữa cách mới và cách cũ.
Làm gì nếu giáo viên giỏi nhất trường phản đối chuyển đổi?
Nói chuyện riêng, trước khi tập thể biết quan điểm của họ. Thường thì phản đối của người giỏi có lý do đáng nghe: họ thấy phần nào trong chương trình không hợp với trẻ ở đây, hay sợ mất những gì đã xây. Lắng nghe và đưa những góp ý đúng vào kế hoạch có khi biến người phản đối thành người dẫn dắt tốt nhất.