Khi một chuỗi trường mầm non có thêm đối tác cùng sở hữu, việc quản trị phải tách thành ba tầng: tầng chủ sở hữu (hội đồng thành viên của công ty), tầng điều hành chuỗi (giám đốc và văn phòng dùng chung), và tầng nhà trường (hội đồng trường, hiệu trưởng từng campus). Mỗi tầng dựa trên một văn bản khác nhau, trả lời một loại câu hỏi khác nhau, và phần lớn va chạm giữa các thành viên bắt nguồn từ việc một tầng làm thay việc của tầng khác.
Khi chỉ có một người chủ, ba tầng này thường dồn vào một người và vẫn chạy được, vì người đó tự biết mình đang đội mũ nào. Khi có người thứ hai bỏ vốn vào, sự mập mờ ấy trở thành rủi ro: nhà đầu tư không biết hỏi ai, hiệu trưởng không biết nghe ai, và người sáng lập thấy mình bị giám sát ở cả những việc vốn là chuyên môn. Bài này mô tả từng tầng, văn bản gốc của nó, và cách dựng bộ máy theo quy mô chuỗi.
Vì sao một chuỗi trường cần ba tầng chứ không phải hai
Ở doanh nghiệp thông thường, mô hình hai tầng là đủ: chủ sở hữu và ban điều hành. Trường mầm non tư thục khác ở chỗ nó vừa là tài sản của một pháp nhân kinh doanh, vừa là một cơ sở giáo dục chịu sự quản lý nhà nước về chuyên môn. Công ty đứng sau trường chịu Luật Doanh nghiệp 2020; còn nhà trường, với tư cách cơ sở giáo dục, chịu Luật Giáo dục 2019 và Điều lệ trường mầm non do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành. Hai hệ văn bản này không chồng khít lên nhau.
Hệ quả là có những quyết định mà công ty không thể tự quyết chỉ bằng nghị quyết hội đồng thành viên, chẳng hạn công nhận hiệu trưởng hay thay đổi thông tin đã ghi trong quyết định cho phép hoạt động giáo dục. Ngược lại, có những việc nhà trường không được tự làm vì nó thuộc quyền định đoạt tài sản của công ty, chẳng hạn ký hợp đồng thuê campus mười năm hay vay vốn để sửa chữa lớn.
Khi chuỗi có nhiều campus, xuất hiện thêm một lớp ở giữa: bộ phận điều hành chung lo tuyển dụng, đào tạo, tài chính, mua sắm, truyền thông cho mọi cơ sở. Lớp giữa này không có trong văn bản luật nào, nhưng nếu thiếu nó, mọi việc chung đều phải đi thẳng từ hội đồng thành viên xuống từng hiệu trưởng, và hội đồng sẽ chìm trong việc vụn. Ba tầng vì thế không phải sự rườm rà hành chính mà là cách để mỗi câu hỏi đến đúng người có thẩm quyền và có thông tin để trả lời.
Tầng chủ sở hữu: hội đồng thành viên giữ những việc gì
Chiến lược và vốn. Hội đồng thành viên quyết định mở campus mới hay không, tăng vốn điều lệ, vay lớn, đầu tư tài sản có giá trị cao so với tổng tài sản. Đây là các việc Luật Doanh nghiệp 2020 dành cho hội đồng thành viên ở công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên, và điều lệ có thể bổ sung thêm.
Ngân sách năm và kế hoạch kinh doanh. Hội đồng phê duyệt ngân sách theo năm học, kèm giả định về sĩ số, học phí, quỹ lương, chi đầu tư. Sau khi duyệt, giám đốc được chi trong khuôn ngân sách mà không phải xin lại từng khoản. Đây là công cụ quan trọng nhất để tách giám sát khỏi can thiệp.
Bổ nhiệm và giám sát người điều hành. Hội đồng bầu chủ tịch, bổ nhiệm hoặc thuê giám đốc, quyết định thù lao và đánh giá người điều hành. Hội đồng giám sát kết quả qua báo cáo định kỳ, không bằng cách gọi điện thẳng cho từng giáo viên.
Giao dịch với người có liên quan. Hợp đồng giữa công ty với thành viên, người quản lý hoặc người thân của họ cần được hội đồng chấp thuận theo trình tự riêng. Trong chuỗi trường, đó thường là hợp đồng thuê mặt bằng của chính người sáng lập.
Những việc hội đồng nên tránh. Chọn giáo án, xếp lớp, duyệt thực đơn, xử lý từng phản ánh của phụ huynh. Đó là việc của nhà trường. Hội đồng cần biết các việc đó được làm theo chuẩn nào và có ai kiểm tra, chứ không cần tự làm.
Tầng điều hành chuỗi: giám đốc và phần việc dùng chung
Giám đốc hoặc tổng giám đốc là người đại diện điều hành công ty hằng ngày, chịu trách nhiệm trước hội đồng thành viên. Trong chuỗi trường, vị trí này hiếm khi là một người đơn độc: thường có một nhóm nhỏ gồm người phụ trách học vụ toàn chuỗi, người phụ trách tài chính kế toán, người phụ trách nhân sự và đào tạo. Nhóm này làm ba loại việc mà từng campus không nên tự làm riêng.
Loại thứ nhất là chuẩn: chương trình, quy trình an toàn, tiêu chí tuyển giáo viên, mẫu hợp đồng với phụ huynh. Một chuẩn viết một lần, áp cho mọi cơ sở, rồi kiểm định định kỳ. Loại thứ hai là dịch vụ dùng chung: kế toán, lương, mua sắm, tuyển dụng, đào tạo. Gom về một chỗ thì rẻ hơn và dễ kiểm soát hơn. Loại thứ ba là thông tin: tổng hợp số liệu từ mọi campus thành một gói báo cáo duy nhất gửi hội đồng.
Điểm cần chú ý khi có đối tác cùng sở hữu là ai giữ các vị trí ở tầng này. Nếu người sáng lập vừa là thành viên lớn, vừa là chủ tịch hội đồng, vừa là giám đốc, thì gần như mọi thông tin đến tay nhà đầu tư đều đã qua một người lọc. Cách giảm rủi ro không nhất thiết là thay người, mà là tách ít nhất một chức năng ra: chẳng hạn người phụ trách tài chính báo cáo song song cho cả giám đốc lẫn hội đồng, hoặc nhà đầu tư được đề cử một người vào vị trí kiểm soát.
Tầng nhà trường: hiệu trưởng và hội đồng trường không thể bị bỏ qua
Mỗi campus là một trường mầm non độc lập về mặt quản lý giáo dục, có quyết định cho phép hoạt động riêng, có hiệu trưởng riêng chịu trách nhiệm chuyên môn trước cơ quan quản lý. Theo Luật Giáo dục 2019 và Điều lệ trường mầm non hiện hành (ban hành kèm Thông tư 52/2020/TT-BGDĐT), trường tư thục có hội đồng trường là tổ chức quản trị, đại diện cho nhà đầu tư và các bên liên quan; hiệu trưởng do hội đồng trường đề nghị và được cơ quan quản lý giáo dục có thẩm quyền công nhận. Thẩm quyền cụ thể đã thay đổi sau đợt sắp xếp chính quyền hai cấp từ tháng 7/2025, nên cần kiểm quy định hiện hành của địa phương.
Điều này có nghĩa là hiệu trưởng không chỉ là nhân viên cấp dưới của giám đốc công ty. Hiệu trưởng có nghĩa vụ chuyên môn mà không ai trong công ty được ra lệnh trái, chẳng hạn bảo đảm tỷ lệ trẻ trên giáo viên, thực hiện chương trình giáo dục mầm non, báo cáo sự cố theo quy định. Một nghị quyết hội đồng thành viên buộc trường nhận thêm trẻ quá công suất phòng học là nghị quyết đặt hiệu trưởng vào thế vi phạm.
Với chuỗi nhiều campus, câu hỏi thực tế là hội đồng trường của từng cơ sở gồm những ai. Cách thường gặp là đưa đại diện của tầng chủ sở hữu và tầng điều hành chuỗi vào hội đồng trường từng campus, cộng với hiệu trưởng và đại diện giáo viên theo yêu cầu của điều lệ trường. Khi có đối tác mới, cần rà xem cơ cấu hội đồng trường có phản ánh đúng sở hữu mới không, và có cần làm thủ tục với cơ quan quản lý hay không.
Mỗi tầng dựa văn bản nào và hay sai ở đâu
Bảng dưới đây tóm lược ba tầng theo văn bản gốc, câu hỏi chính mà tầng đó trả lời, và lỗi thường gặp khi chuỗi có thêm đối tác.
| Tầng | Văn bản gốc | Câu hỏi chính | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|---|
| Chủ sở hữu (hội đồng thành viên) | Luật Doanh nghiệp 2020, điều lệ công ty, thoả thuận thành viên | Có nên làm, bỏ bao nhiêu vốn, ai điều hành, kết quả có đạt không | Họp để duyệt việc vụn; quyết định chuyên môn bằng biểu quyết theo vốn |
| Điều hành chuỗi (giám đốc, văn phòng chung) | Hợp đồng lao động, nghị quyết bổ nhiệm, quy chế nội bộ | Làm thế nào, chuẩn nào, ai làm, bao giờ xong | Một người giữ mọi chức năng; báo cáo đi qua một cửa duy nhất |
| Nhà trường (hội đồng trường, hiệu trưởng) | Luật Giáo dục 2019, Điều lệ trường mầm non, quyết định cho phép hoạt động | Trẻ có an toàn không, chương trình có thực hiện đúng không | Bị coi là phòng ban của công ty; hội đồng trường chỉ có trên giấy |
Một cách kiểm nhanh: lấy mười quyết định gần nhất của chuỗi, ghi ra ai đã quyết và theo văn bản nào. Nếu nhiều quyết định không chỉ ra được văn bản cho thẩm quyền, bộ máy đang chạy theo thói quen chứ chưa theo cấu trúc.
Những chỗ hay vỡ trong năm đầu có đối tác mới
Các tình huống dưới đây xuất hiện lặp lại ở nhiều chuỗi giáo dục tư nhân khi chuyển từ một chủ sang nhiều chủ. Chúng ít khi do ai cố ý, mà do bộ máy cũ chưa kịp được viết lại.
- Nhà đầu tư nhảy thẳng xuống tầng nhà trường. Đi thăm lớp không báo trước, nhắn tin góp ý với giáo viên. Giáo viên không biết nên nghe ai, hiệu trưởng mất uy tín trước tập thể.
- Người sáng lập giữ thói quen quyết một mình. Ký hợp đồng lớn rồi mới báo, vì trước đây chưa từng phải xin ai. Không phải giấu, nhưng nhà đầu tư thấy như bị qua mặt.
- Hiệu trưởng báo cáo cho hai người. Giám đốc chuỗi một yêu cầu, một thành viên hội đồng một yêu cầu khác. Thiếu nguyên tắc mọi chỉ đạo xuống trường đi qua một đầu mối.
- Không có lịch họp cố định. Chỉ họp khi có chuyện, nên mọi cuộc họp đều căng thẳng và mang tính chữa cháy.
- Số liệu mỗi lần một kiểu. Sĩ số tháng này tính trẻ đăng ký, tháng sau tính trẻ đi học thực tế, không ai so được.
- Hội đồng trường từng campus không được cập nhật. Thành phần vẫn như trước khi có đối tác, tạo khoảng trống khi cơ quan quản lý hỏi đến.
Cả sáu tình huống đều sửa được bằng văn bản ngắn: một quy chế phân cấp, một lịch họp năm, một gói báo cáo có định nghĩa chỉ số thống nhất. Việc cần làm là viết ra trước khi va chạm đầu tiên xảy ra.
Dựng bộ máy theo quy mô: hai, năm hay mười campus
Với chuỗi một đến hai campus, ba tầng có thể gọn: hội đồng thành viên họp mỗi quý, giám đốc kiêm luôn phần điều hành chuỗi, mỗi campus có hiệu trưởng riêng. Điều quan trọng nhất ở quy mô này là tách vai tài chính ra khỏi người sáng lập, ví dụ thuê kế toán trưởng độc lập hoặc dịch vụ kế toán bên ngoài, và thống nhất gói báo cáo tháng.
Với chuỗi ba đến năm campus, nên có văn phòng chuỗi thật sự với người phụ trách học vụ toàn chuỗi. Người này không quản lý từng lớp mà giữ chuẩn và tổ chức kiểm định chéo giữa các cơ sở. Hội đồng thành viên có thể lập một nhóm nhỏ chuyên theo dõi chất lượng và an toàn, gồm một người của mỗi bên, họp trước mỗi kỳ họp hội đồng để chuẩn bị.
Từ sáu campus trở lên, chuỗi bắt đầu cần các chức năng mà doanh nghiệp lớn có: kiểm soát nội bộ, quản lý rủi ro, kế hoạch kế nhiệm cho các vị trí then chốt. Lúc này, vai trò của thành viên thiểu số chuyển từ theo dõi từng con số sang kiểm tra xem các chức năng đó có thật sự vận hành hay không. Ở quy mô nào cũng vậy, nguyên tắc không đổi: mỗi tầng biết rõ việc của mình, và có văn bản nói điều đó.
Câu hỏi thường gặp
Chuỗi trường có bắt buộc phải lập ban kiểm soát khi có đối tác cùng sở hữu không?
Với công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên không thuộc diện doanh nghiệp nhà nước, Luật Doanh nghiệp 2020 không bắt buộc lập ban kiểm soát; công ty tự quyết định. Nhiều nhà đầu tư thiểu số chọn cách khác nhẹ hơn: quyền đề cử người phụ trách tài chính, quyền yêu cầu kiểm toán độc lập, hoặc nhóm theo dõi chuyên đề trong hội đồng.
Hội đồng trường của trường tư thục có phải là hội đồng thành viên của công ty không?
Không. Hội đồng thành viên là cơ quan của công ty theo Luật Doanh nghiệp, quyết định về vốn và tài sản. Hội đồng trường là tổ chức quản trị của nhà trường theo Luật Giáo dục và Điều lệ trường mầm non, gắn với hoạt động giáo dục. Hai cơ quan có thể có người trùng nhau nhưng thẩm quyền và văn bản gốc khác nhau.
Nhà đầu tư thiểu số có nên ngồi vào hội đồng trường của từng campus không?
Có thể, nếu chuỗi nhỏ và nhà đầu tư thật sự có thời gian. Với chuỗi nhiều campus, cách hiệu quả hơn là nhà đầu tư nhận báo cáo tổng hợp và tham gia một nhóm theo dõi chất lượng ở cấp chuỗi, để hội đồng trường từng campus giữ vai trò chuyên môn mà không bị kéo vào tranh luận giữa các thành viên.
Người sáng lập vừa là chủ tịch hội đồng thành viên vừa là giám đốc có vi phạm gì không?
Luật Doanh nghiệp 2020 không cấm một người giữ cả hai chức danh ở công ty trách nhiệm hữu hạn, trừ trường hợp điều lệ quy định khác. Vấn đề không nằm ở tính hợp pháp mà ở khả năng giám sát: khi một người giữ cả hai vai, nhà đầu tư nên đòi thêm kênh thông tin độc lập như kế toán trưởng báo cáo song song hoặc kiểm toán hằng năm.
Đổi thành phần sở hữu có làm phải xin lại giấy phép hoạt động của trường không?
Thay đổi thành viên công ty là thủ tục đăng ký doanh nghiệp. Nếu thay đổi đó làm đổi nhà đầu tư hoặc thông tin đã ghi trong quyết định cho phép thành lập, cho phép hoạt động của trường, có thể phát sinh thủ tục với cơ quan quản lý giáo dục. Cần kiểm theo quy định hiện hành và theo nội dung cụ thể của quyết định đã cấp cho từng campus.
Bao lâu thì nên rà lại cơ cấu quản trị của chuỗi?
Nên rà mỗi khi có một trong ba sự kiện: có thành viên mới vào hoặc thành viên cũ rút ra, chuỗi mở thêm campus làm đổi quy mô, hoặc thay người ở vị trí giám đốc hay chủ tịch. Ngoài ra, một lần rà soát định kỳ hằng năm, gắn với kỳ họp duyệt ngân sách, giúp phát hiện những chỗ quy chế đã không còn khớp thực tế.