Sau khi trường mầm non gia nhập hệ thống, quyền quyết định chia làm ba phần. Chủ trường giữ quyền của người sở hữu: tài chính, đầu tư, học phí, nhân sự chủ chốt. Hiệu trưởng giữ quyền và trách nhiệm chuyên môn, an toàn theo Điều lệ trường mầm non. Hệ thống giữ quyền đặt chuẩn và kiểm tra việc tuân thủ chuẩn đó, trong phạm vi hợp đồng. Viết rõ ai quyết gì bằng một ma trận quyết định, ngay trong giai đoạn chuyển đổi, là cách tránh phần lớn các xung đột về sau.
Trước chuyển đổi, nhiều trường tư thục chạy theo kiểu chủ trường quyết gần như mọi thứ, hoặc chủ trường kiêm hiệu trưởng. Khi có thêm một bên thứ ba với chuẩn riêng, cách làm đó không còn đủ. Bài này đi qua ba loại quyền, một ma trận quyết định mẫu, vị trí khó của hiệu trưởng, trường hợp chủ trường kiêm hiệu trưởng, quyền của người hệ thống cử xuống trường, cách leo thang khi bất đồng và nhịp họp hợp lý. Quản trị ở cấp hội đồng thành viên và chuỗi nhiều cơ sở nằm ở danh mục Quản trị chuỗi trường.
Ba bên, ba loại quyền
Chủ trường, tức nhà đầu tư hoặc pháp nhân đứng tên, có quyền của người sở hữu: quyết định ngân sách, đầu tư cơ sở vật chất, mức học phí, ký các hợp đồng lớn, bổ nhiệm hoặc đề nghị công nhận hiệu trưởng theo quy định. Đây cũng là bên chịu trách nhiệm cuối cùng về tài chính và về tư cách pháp lý của trường.
Hiệu trưởng có quyền và trách nhiệm do pháp luật giao. Điều lệ trường mầm non ban hành kèm Thông tư 52/2020/TT-BGDĐT quy định hiệu trưởng là người chịu trách nhiệm tổ chức, quản lý các hoạt động và chất lượng nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục trẻ, với những nhiệm vụ cụ thể về kế hoạch, tổ chức bộ máy, quản lý giáo viên và trẻ. Những trách nhiệm này không chuyển sang cho hệ thống được, dù hợp đồng có viết thế nào.
Hệ thống có những quyền phát sinh từ hợp đồng: quyền yêu cầu dùng chương trình và học liệu đúng cách, quyền kiểm tra chất lượng theo chuẩn, quyền về thương hiệu và nhận diện, quyền nhận báo cáo, quyền chấm dứt khi trường vi phạm chuẩn. Đây là quyền đặt chuẩn và kiểm tra, không phải quyền điều hành trực tiếp. Lẫn hai thứ này là nguồn gốc của nhiều căng thẳng trong năm đầu.
Ma trận quyết định mẫu
Ma trận dưới đây dùng ba mức: Q là người quyết, Đ là người đề xuất hoặc phải được hỏi ý, B là người được báo sau. Đây là mẫu giả định để bàn, không phải chuẩn:
| Quyết định | Chủ trường | Hiệu trưởng | Hệ thống |
|---|---|---|---|
| Mức học phí, khoản thu | Q | Đ | Đ nếu hợp đồng có ràng buộc |
| Ngân sách năm, đầu tư cải tạo | Q | Đ | Đ về chuẩn cơ sở vật chất |
| Tuyển, cho nghỉ giáo viên | Q về hợp đồng | Đ và chịu trách nhiệm chuyên môn | B, hoặc Đ với vị trí chủ chốt |
| Kế hoạch giáo dục năm học | B | Q | Đ về phần chương trình tích hợp |
| Cách dùng học liệu trong lớp | B | Q trong khung chuẩn | Đ và kiểm tra |
| Xử lý tức thời sự cố an toàn | B ngay | Q | B ngay |
| Truyền thông dùng thương hiệu hệ thống | Đ | Đ | Q về nhận diện |
| Đào tạo theo chương trình hệ thống | Q về ngân sách | Q về lịch | Q về nội dung |
Điều đáng chú ý là có những ô mà quyền chia đôi theo khía cạnh: tuyển giáo viên thì chủ trường quyết về hợp đồng còn hiệu trưởng chịu trách nhiệm chuyên môn; đào tạo thì mỗi bên quyết một phần. Ghi rõ khía cạnh trong từng ô tốt hơn viết chung chung là hai bên phối hợp, vì phối hợp là chữ ai cũng đồng ý nhưng không ai biết phải làm gì.
Hiệu trưởng: người đứng giữa
Trong cấu trúc mới, hiệu trưởng nhận yêu cầu từ hai phía: chủ trường hỏi về chi phí và tuyển sinh, hệ thống hỏi về chuẩn và báo cáo. Hai phía không phải lúc nào cũng muốn cùng một thứ. Hệ thống muốn thêm giờ đào tạo, chủ trường lo chi phí giáo viên làm thêm giờ; hệ thống muốn đổi bố trí phòng, chủ trường muốn để sau mùa tuyển sinh.
Nếu không có cơ chế rõ, hiệu trưởng thành người phải tự giải mọi mâu thuẫn bằng sức mình, và thường kiệt sức trước khi chuyển đổi xong. Cách bảo vệ vị trí này: ma trận quyết định đã ký, một cuộc họp ba bên định kỳ để những mâu thuẫn được đưa lên bàn thay vì dồn vào một người, và một nguyên tắc rằng hiệu trưởng không phải chuyển lời giữa hai bên khi bất đồng đã ở cấp chủ trường và hệ thống.
Cũng nên nói rõ với hiệu trưởng về những gì thay đổi cho chính họ: họ có thêm công cụ, thêm đào tạo, thêm mạng lưới đồng nghiệp ở các cơ sở khác, nhưng cũng có thêm việc báo cáo và thêm một bên đánh giá. Hiệu trưởng hiểu và chấp nhận vai mới là điều kiện để giáo viên chấp nhận vai của họ.
Khi chủ trường kiêm hiệu trưởng
Ở nhiều trường tư thục nhỏ và vừa, chủ trường cũng là hiệu trưởng, hoặc là người quyết thực chất dù có một hiệu trưởng đứng tên. Cấu trúc này chạy được khi chỉ có một người quyết, nhưng khi có thêm hệ thống, nó tạo ra một điểm mờ: mỗi khi hệ thống góp ý chuyên môn, chủ trường nghe như bị can thiệp vào tài sản của mình; mỗi khi bàn chuyện tiền, hiệu trưởng có thể dùng lý do chuyên môn để thắng.
Có hai hướng. Hướng thứ nhất là giữ kiêm nhiệm nhưng tách cuộc họp: họp chuyên môn thì chủ trường ngồi với vai hiệu trưởng, chịu sự kiểm tra theo chuẩn như bất kỳ hiệu trưởng nào; họp về tài chính thì ngồi với vai chủ. Nghe hình thức, nhưng nó giúp cả hai bên biết đang nói chuyện với ai. Hướng thứ hai là bổ nhiệm một hiệu trưởng chuyên trách trong lộ trình chuyển đổi, đáp ứng tiêu chuẩn theo Điều lệ, còn chủ trường lùi về vai sở hữu.
Hướng thứ hai thường bền hơn với trường từ vài lớp trở lên, nhưng đòi hỏi chủ trường thật sự buông những quyết định chuyên môn hằng ngày. Nếu chủ trường chưa sẵn sàng, chọn hướng thứ nhất một cách trung thực tốt hơn là bổ nhiệm một hiệu trưởng trên giấy.
Người của hệ thống tại trường: quyền đến đâu
Quan sát và góp ý. Người hệ thống cử xuống được dự giờ, xem hồ sơ chuyên môn, góp ý cho giáo viên và hiệu trưởng theo lịch đã thống nhất. Góp ý đi qua hiệu trưởng hoặc qua kênh đã thoả thuận, không giao việc trực tiếp cho giáo viên bỏ qua hiệu trưởng.
Hướng dẫn trong lớp. Ở bậc làm có người kèm, người hệ thống có thể làm mẫu trong lớp. Nhưng trách nhiệm với trẻ trong giờ đó vẫn là của giáo viên và trường; người hệ thống không thay giáo viên chịu trách nhiệm chăm sóc.
Báo cáo. Người hệ thống báo cáo cho hệ thống theo chuẩn, nhưng nên chia sẻ cùng nội dung với hiệu trưởng. Báo cáo một chiều mà hiệu trưởng không được biết là con đường ngắn nhất để mất niềm tin.
Có thời hạn và có người thay rõ ràng. Thời gian người hệ thống có mặt thường xuyên ở trường nên gắn với các cổng của lộ trình, và mỗi khi người đó đổi, trường được báo trước cùng một buổi bàn giao. Giáo viên vừa quen một người hướng dẫn mà phải làm lại từ đầu với người khác là một dạng xáo trộn ít ai tính tới.
Không quyết thay. Người hệ thống không quyết về nhân sự, học phí, chi tiêu, không phát ngôn với phụ huynh thay trường trừ khi được mời. Ranh giới này nên được ghi trong kế hoạch chuyển đổi và nói rõ với tập thể ngay ngày đầu.
Khi hai bên bất đồng: thang leo thang
Bất đồng là chuyện bình thường trong năm chuyển đổi. Cái cần có là một thang leo thang rõ, để bất đồng được giải ở đúng cấp và không kéo dài:
- Cấp lớp: giáo viên và người hệ thống không thống nhất về một cách làm, đưa lên tổ trưởng và hiệu trưởng trong tuần.
- Cấp trường: hiệu trưởng và người phụ trách chuyển đổi phía hệ thống giải trong cuộc họp định kỳ, có ghi biên bản.
- Cấp hợp đồng: chủ trường và đại diện có thẩm quyền của hệ thống gặp nhau khi bất đồng chạm tới chi phí, chuẩn bắt buộc hay mốc trong kế hoạch.
- Cấp hoà giải: nếu vẫn không thống nhất, áp dụng cơ chế giải quyết tranh chấp trong hợp đồng, có thể là một bên thứ ba trung lập trước khi tới trọng tài hay toà án.
- Trong suốt quá trình, những gì liên quan an toàn của trẻ được hiệu trưởng xử lý ngay theo trách nhiệm của trường, không chờ kết quả leo thang.
Mỗi cấp nên có thời hạn. Một bất đồng nằm ở cấp trường quá hai cuộc họp mà không giải được thì tự động lên cấp hợp đồng. Thời hạn này giúp tránh tình trạng một vấn đề nhỏ để lâu thành chuyện lớn vì không ai muốn là người đưa nó lên.
Nhịp họp đủ dùng trong và sau chuyển đổi
Họp quá nhiều làm hiệu trưởng không còn thời gian ở lớp; họp quá ít thì mâu thuẫn tích tụ. Nhịp gợi ý:
- Trong lộ trình chuyển đổi: họp ngắn hằng tuần giữa hiệu trưởng và người phụ trách chuyển đổi, xem việc tuần trước và việc tuần tới.
- Hằng tháng: họp ba bên có chủ trường, xem tiến độ theo lộ trình, các tín hiệu về phụ huynh và giáo viên, các bất đồng chưa giải.
- Ở mỗi cổng của lộ trình: buổi xem lại chính thức, quyết đi tiếp hay chỉnh, có biên bản.
- Sau khi ổn định: họp chuyên môn hằng tháng hoặc theo quý giữa hiệu trưởng và hệ thống, họp ba bên theo quý về kết quả và kế hoạch.
- Hằng năm: một buổi xem lại toàn diện, gồm cả ma trận quyết định, để chỉnh những ô không còn đúng với thực tế.
Biên bản ngắn sau mỗi cuộc họp, ghi quyết định và người làm, quan trọng hơn độ dài của cuộc họp. Một năm sau, khi có bất đồng về chuyện đã thống nhất từ trước, chính những biên bản ngắn đó là thứ giúp hai bên nhớ lại giống nhau.
Câu hỏi thường gặp
Hệ thống có được quyền chọn hiệu trưởng cho trường không?
Hệ thống không bổ nhiệm hiệu trưởng, vì việc này thuộc về trường và theo thủ tục của cơ quan quản lý giáo dục. Hợp đồng có thể cho hệ thống quyền góp ý hoặc đặt tiêu chuẩn cho vị trí này, ví dụ yêu cầu hiệu trưởng hoàn thành đào tạo của chương trình. Quyền phủ quyết thì nên cân nhắc kỹ, vì nó dễ làm mờ trách nhiệm pháp lý của trường.
Ma trận quyết định có cần đưa vào hợp đồng không?
Phần chạm tới quyền và nghĩa vụ giữa hai pháp nhân nên có trong hợp đồng hoặc phụ lục, như quyền về chuẩn, về nhận diện, về báo cáo. Phần phân công nội bộ giữa chủ trường và hiệu trưởng thì thuộc quy chế của trường. Nhiều bên đưa ma trận vào kế hoạch chuyển đổi đính kèm hợp đồng để có giá trị tham chiếu mà vẫn dễ cập nhật.
Nếu chủ trường muốn quyết một việc chuyên môn trái với ý hiệu trưởng thì sao?
Theo Điều lệ, hiệu trưởng chịu trách nhiệm về hoạt động chuyên môn và chất lượng chăm sóc, giáo dục trẻ. Chủ trường có thể không đồng ý và đưa ra cuộc họp, nhưng không nên quyết thay mà vẫn để hiệu trưởng chịu trách nhiệm. Nếu bất đồng kéo dài về nguyên tắc, đó là câu hỏi về sự phù hợp của vị trí hiệu trưởng, cần xử lý đúng quy trình.
Người hệ thống cử xuống có được nhận phản ánh trực tiếp từ phụ huynh không?
Nên tránh trong giai đoạn đầu. Phụ huynh nên tiếp tục phản ánh qua kênh của trường để trường là bên trả lời. Nếu phụ huynh tìm đến người hệ thống, người đó lắng nghe rồi chuyển cho hiệu trưởng. Khi trường đã ổn định, hệ thống có thể có kênh khảo sát hoặc kênh phản ánh riêng, nhưng cần thông báo rõ cho phụ huynh.
Họp ba bên nên có giáo viên tham gia không?
Không nhất thiết thường xuyên, nhưng nên mời đại diện giáo viên, thường là người dẫn dắt nội bộ hay tổ trưởng, ở các buổi xem lại tại cổng của lộ trình. Họ là người thấy rõ nhất cách mới đang chạy thế nào trong lớp, và sự có mặt của họ cho tập thể biết ý kiến giáo viên được đưa lên tới cấp quyết định.