Thuê bao chương trình không phải là nhượng quyền, nếu trường chỉ nhận quyền dùng học liệu và phương pháp mà vẫn kinh doanh dưới tên riêng và theo cách tổ chức riêng của mình. Nó trở thành nhượng quyền khi trường được kinh doanh dưới nhãn hiệu, tên thương mại của hệ thống và theo cách thức tổ chức do hệ thống quy định, kèm quyền kiểm soát và hỗ trợ của hệ thống. Ranh giới này quyết định nghĩa vụ pháp lý của hai bên, cách tính phí và mức kiểm soát được phép.
Trong ngành mầm non, nhiều hợp đồng nằm ở vùng xám: trường dùng chương trình ngoài, được phép ghi tên chương trình trên tờ rơi, được hệ thống tới kiểm tra lớp học, được hỗ trợ tuyển sinh. Nhìn từ phụ huynh, những trường đó trông như một phần của chuỗi. Bài này đưa ra ba phép thử để biết một quan hệ đang là thuê bao hay đã sang nhượng quyền, và chỉ ra những hệ quả thực tế. Chi tiết gói nhượng quyền của hệ thống nằm ở nhuongquyen.globalstar.edu.vn.
Luật định nghĩa nhượng quyền thế nào
Luật Thương mại 2005 định nghĩa nhượng quyền thương mại là hoạt động thương mại, theo đó bên nhượng quyền cho phép và yêu cầu bên nhận quyền tự mình tiến hành việc mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ theo hai điều kiện. Điều kiện thứ nhất: việc kinh doanh được tiến hành theo cách thức tổ chức kinh doanh do bên nhượng quyền quy định, gắn với nhãn hiệu, tên thương mại, bí quyết kinh doanh, khẩu hiệu kinh doanh, biểu tượng kinh doanh, quảng cáo của bên nhượng quyền. Điều kiện thứ hai: bên nhượng quyền có quyền kiểm soát và trợ giúp bên nhận quyền trong việc điều hành công việc kinh doanh.
Hai điều kiện này đi cùng nhau. Một hợp đồng chỉ cho dùng nhãn hiệu mà không có cách thức tổ chức kinh doanh kèm theo là hợp đồng sử dụng nhãn hiệu. Một hợp đồng chỉ chuyển giao học liệu, phương pháp mà không gắn với nhãn hiệu, tên thương mại của bên cấp là hợp đồng cấp quyền sử dụng tác phẩm hoặc chuyển giao bí quyết, tuỳ nội dung. Nhượng quyền là khi cả hai điều kiện cùng có mặt.
Quy định chi tiết về nhượng quyền nằm ở Nghị định 35/2006/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi sau đó, trong đó có nghĩa vụ của bên nhượng quyền phải cung cấp cho bên dự kiến nhận quyền bản giới thiệu về nhượng quyền thương mại trước khi ký hợp đồng. Văn bản về nhượng quyền đã được sửa đổi nhiều lần, nên khi soạn hợp đồng cần kiểm bản hiện hành.
Ba phép thử để biết đang là thuê bao hay đã sang nhượng quyền
Phép thử tên. Phụ huynh đứng trước cổng trường thấy tên gì? Nếu là tên riêng của trường, có thể kèm một dòng nhỏ nói trường dạy theo một chương trình nào đó, quan hệ nghiêng về thuê bao. Nếu tên chính là tên hệ thống, hoặc tên hệ thống đứng ngang với tên riêng như một chi nhánh, quan hệ nghiêng về nhượng quyền.
Phép thử cách tổ chức. Hệ thống quy định những gì ngoài lớp học? Thuê bao thường dừng ở chương trình, giáo án, phương pháp và đào tạo giáo viên. Khi hệ thống quy định cả cách bài trí cơ sở, đồng phục, quy trình tuyển sinh, kịch bản tư vấn phụ huynh, phần mềm quản lý bắt buộc, cách định khung học phí, thì đó đã là cách thức tổ chức kinh doanh.
Phép thử kiểm soát. Hệ thống có quyền yêu cầu trường thay đổi cách vận hành, và có quyền chấm dứt nếu trường không làm theo không? Kiểm tra chất lượng việc dạy đúng giáo án là bình thường ở thuê bao. Nhưng khi hệ thống kiểm soát cả vận hành và truyền thông, kèm chế tài, quan hệ đã mang đặc trưng kiểm soát của nhượng quyền.
Vùng xám thường gặp: trường thuê bao muốn dùng tên chương trình để tuyển sinh
Tình huống điển hình là thế này. Một trường tư thục thuê bao chương trình Global Nexus, sau một năm thấy phụ huynh hỏi nhiều về chương trình, liền muốn in tên chương trình to trên biển hiệu và tờ rơi, đặt cạnh tên trường. Về mặt tuyển sinh, việc đó hợp lý. Về mặt pháp lý, đó là dùng nhãn hiệu của bên khác cho hoạt động kinh doanh của mình, và cần được phép bằng văn bản.
Nếu hệ thống cho phép mà không giới hạn gì, phụ huynh rất dễ hiểu trường là một cơ sở của hệ thống. Khi đó có hai rủi ro: phụ huynh kỳ vọng những thứ trường không có, như ứng dụng phụ huynh chung, chuẩn cơ sở vật chất chung; và nếu có sự cố, tên hệ thống bị kéo vào dù hệ thống không vận hành trường. Ngược lại, nếu hệ thống bắt đầu đòi kiểm soát cách trường dùng tên, quan hệ trượt dần sang nhượng quyền mà hai bên chưa hề làm thủ tục cho nhượng quyền.
Cách xử lý gọn là thoả thuận rõ cách dùng tên chương trình: câu chữ được dùng, chẳng hạn trường dạy theo chương trình nào; vị trí và kích thước tương đối so với tên trường; kênh được dùng; và nghĩa vụ ngừng dùng khi hết hợp đồng. Nếu trường muốn nhiều hơn thế, đó là dấu hiệu nên bàn sang lộ trình chuyển đổi theo điều khoản nhượng quyền, thay vì kéo dài một quan hệ lưng chừng.
Vì sao ranh giới này quan trọng với cả hai bên
Nghĩa vụ thông tin trước khi ký. Nếu là nhượng quyền, bên nhượng quyền có nghĩa vụ cung cấp bản giới thiệu về nhượng quyền theo quy định. Một hợp đồng gọi là thuê bao nhưng thực chất là nhượng quyền có thể bị xem là thiếu nghĩa vụ này, và bên nhận quyền có căn cứ để khiếu nại khi có tranh chấp.
Cách tính phí. Thuê bao thường tính phí cố định theo kỳ, theo số lớp hoặc số cơ sở, vì hệ thống chỉ cung cấp học liệu và đào tạo. Nhượng quyền thường có phí ban đầu cộng phí định kỳ, có khi tính theo doanh thu, vì hệ thống cung cấp cả thương hiệu và hệ thống vận hành, và chia một phần kết quả kinh doanh.
Mức kiểm soát được phép. Ở thuê bao, trường tự chủ trong vận hành; nếu hệ thống đòi kiểm soát quá mức, trường có lý do từ chối. Ở nhượng quyền, kiểm soát là một phần bản chất của quan hệ, nên bên nhận quyền phải chấp nhận ngay từ đầu.
Hậu quả khi chấm dứt. Hết thuê bao, trường mất quyền dùng học liệu nhưng giữ tên và mọi thứ khác. Hết nhượng quyền, cơ sở mất tên, phải gỡ toàn bộ nhận diện, thường kèm cam kết không cạnh tranh trong một thời gian, và đứng trước câu hỏi phụ huynh có ở lại với tên mới không.
Một ví dụ giả định: cùng một trường, hai cách ký
Lấy ví dụ giả định một trường mầm non tư thục ở một khu dân cư mới, đã chạy vài năm, sĩ số ổn định. Chủ trường muốn nâng chương trình và đang cân nhắc hai cách hợp tác với cùng một hệ thống. Ví dụ không dùng số liệu thật của trường nào, chỉ để thấy hai cách ký dẫn tới hai cách sống khác nhau.
Cách thứ nhất là thuê bao. Trường giữ tên, ký hợp đồng cấp quyền dùng chương trình và đào tạo theo kỳ. Giáo viên học phương pháp mới, lớp học đổi dần theo giáo án, đợt kiểm tra chất lượng xem việc dạy có đúng không. Truyền thông tuyển sinh vẫn do trường tự làm, có thể nhắc tên chương trình theo câu chữ đã thoả thuận. Phí là một khoản cố định theo kỳ. Nếu sau vài năm chủ trường thấy không hợp, trường hết hợp đồng, qua giai đoạn chuyển tiếp, rồi đi tiếp với tên của mình.
Cách thứ hai là chuyển sang thương hiệu chung theo điều khoản nhượng quyền. Trường đổi tên trước phụ huynh, đổi nhận diện, dùng ứng dụng phụ huynh và quy trình tuyển sinh của hệ thống, chịu kiểm soát cả về vận hành và truyền thông. Trước khi ký, trường nhận bản giới thiệu nhượng quyền. Phí gồm phần ban đầu và phần định kỳ. Nếu sau vài năm muốn rời đi, trường phải gỡ tên, thường kèm cam kết không cạnh tranh, và phải gây dựng lại một cái tên riêng từ đầu. Hai cách không cách nào đúng hơn; chúng chỉ hợp với hai chủ trường có hai ưu tiên khác nhau.
Đặt hai lộ trình cạnh nhau
Bảng dưới so sánh ở mức nguyên tắc. Một hợp đồng cụ thể có thể khác ở từng dòng; điều quan trọng là hai bên biết mình đang ký loại quan hệ nào.
| Tiêu chí | Thuê bao chương trình | Nhượng quyền |
|---|---|---|
| Bản chất pháp lý | Cấp quyền sử dụng học liệu, phương pháp, đào tạo | Nhượng quyền thương mại theo Luật Thương mại |
| Tên trước phụ huynh | Tên riêng của trường | Tên thương hiệu hệ thống |
| Phạm vi hệ thống quy định | Chương trình, giáo án, phương pháp | Chương trình cộng toàn bộ cách thức tổ chức kinh doanh |
| Kiểm soát của hệ thống | Chất lượng dạy theo chương trình | Chất lượng dạy, vận hành, truyền thông, cơ sở vật chất |
| Cấu trúc phí thường gặp | Phí theo kỳ, theo lớp hoặc cơ sở | Phí ban đầu và phí định kỳ, có thể theo doanh thu |
| Thủ tục trước khi ký | Theo hợp đồng thương mại thông thường | Có nghĩa vụ cung cấp bản giới thiệu nhượng quyền |
| Khi chấm dứt | Ngừng dùng học liệu, giữ tên | Gỡ tên và nhận diện, thường có cam kết không cạnh tranh |
Không lộ trình nào tốt hơn lộ trình kia. Thuê bao hợp với trường muốn giữ tên và tự chủ; nhượng quyền hợp với nhà đầu tư muốn dùng một tên đã có tiếng và chấp nhận vận hành theo chuẩn chung. Rắc rối chỉ đến khi một quan hệ được gọi là thuê bao nhưng vận hành như nhượng quyền, hoặc ngược lại.
Khi nào trường đang thuê bao nên tính chuyện chuyển hẳn
Có vài dấu hiệu cho thấy một trường thuê bao đã đến lúc cân nhắc chuyển sang thương hiệu chung. Dấu hiệu thứ nhất là trường muốn dùng tên hệ thống ngày càng nhiều trong tuyển sinh, tức là tên chương trình đã có sức kéo hơn tên riêng. Dấu hiệu thứ hai là trường thấy mình cần cả những công cụ ngoài lớp học như ứng dụng phụ huynh, hệ thống quản lý tuyển sinh, kịch bản tư vấn, vốn là một phần của gói nhượng quyền. Dấu hiệu thứ ba là chủ trường muốn bớt tự xoay xở và sẵn sàng đổi một phần tự chủ lấy một khung vận hành có sẵn.
Ngược lại, nếu tên riêng của trường đang mạnh, phụ huynh gắn bó với chính cái tên đó, và chủ trường coi trọng tự chủ, thì thuê bao là trạng thái ổn định chứ không phải bước đệm. Không phải trường thuê bao nào cũng nên đi tiếp.
Việc chuyển một trường đang chạy sang tên chung có những bài toán riêng: báo cho phụ huynh thế nào, đổi hồ sơ với cơ quan quản lý ra sao, giữ giáo viên cũ thế nào. Các bài toán đó nằm ở mục Chuyển đổi trường đang vận hành. Những câu hỏi về gói và điều khoản nhượng quyền thì xem tại nhuongquyen.globalstar.edu.vn và trang Đầu tư mầm non (dautumamnon.com).
Câu hỏi thường gặp
Trường thuê bao có được ghi tên chương trình trên biển hiệu không?
Chỉ khi hợp đồng cho phép, và nên theo đúng câu chữ, vị trí, kích thước đã thoả thuận. Biển hiệu là nơi phụ huynh nhìn đầu tiên; nếu tên chương trình lấn át tên trường, phụ huynh dễ hiểu trường là cơ sở của hệ thống, và quan hệ có nguy cơ bị xem như nhượng quyền.
Thuê bao có phải đăng ký với cơ quan nào như nhượng quyền không?
Thuê bao chương trình, nếu không mang đặc trưng nhượng quyền, là một hợp đồng thương mại thông thường giữa hai pháp nhân, không có thủ tục riêng như nhượng quyền. Nhượng quyền thì có các quy định riêng về thông tin và một số trường hợp phải đăng ký; các quy định này đã được sửa đổi, nên cần kiểm văn bản hiện hành.
Hệ thống kiểm tra lớp học ở trường thuê bao có làm quan hệ thành nhượng quyền không?
Không, nếu việc kiểm tra chỉ nhằm bảo đảm chương trình được dạy đúng. Kiểm tra chất lượng sản phẩm được cấp quyền là chuyện bình thường của mọi hợp đồng cấp quyền. Quan hệ chỉ nghiêng sang nhượng quyền khi kiểm soát mở rộng sang cách vận hành và kinh doanh của trường.
Một chuỗi nhỏ có thể vừa thuê bao cho cơ sở này vừa nhận nhượng quyền cho cơ sở khác không?
Về nguyên tắc có thể, vì mỗi cơ sở là một quan hệ hợp đồng. Nhưng phụ huynh và giáo viên dễ bối rối khi hai cơ sở của cùng một chủ mang hai cách gọi khác nhau, nên cần tính kỹ cách truyền thông và cách giữ ranh giới giữa hai cơ sở.
Phí thuê bao có được tính theo doanh thu của trường không?
Về hợp đồng thì được, nếu hai bên thoả thuận. Nhưng phí theo doanh thu thường đi kèm quyền xem sổ sách của trường, và khi cộng thêm các yếu tố kiểm soát khác, quan hệ càng giống nhượng quyền. Nhiều hợp đồng thuê bao chọn phí cố định theo kỳ để giữ quan hệ đơn giản.
Đã ký thuê bao rồi muốn chuyển sang nhượng quyền thì có phải chấm dứt hợp đồng cũ không?
Thường hai bên sẽ thay hợp đồng thuê bao bằng hợp đồng nhượng quyền, với điều khoản chuyển tiếp để không gián đoạn chương trình. Nên hỏi phần phí và đào tạo đã làm trong giai đoạn thuê bao có được tính vào điều kiện nhượng quyền không.